Наврӯзи байналмилалӣ аз ҷумлаи ҷашнҳои нодири фарҳангист, ки дар худ ҳам таърихро нигоҳ медорад, ҳам фалсафаи зиндагиро, ҳам рӯҳи созандагии ҷомеаро. Ин ҷашн танҳо як маросими анъанавӣ нест; Наврӯз як ҷаҳонбинӣ аст: ҷаҳонбинӣ дар бораи эҳтиром ба табиат, покизагии дилу хона, меҳнати ҳалол, дӯстӣ, бахшиш ва оғози нав. Он солҳо ва асрҳо аз сар гузаронда, дар дилу хотири мардум зинда мондааст ва имрӯз ҳамчун ҷашни байналмилалӣ ба сатҳи ҷаҳонӣ баромада, арзишҳои башардӯстонаашро бештар муаррифӣ мекунад.

        Маънии аслии Наврӯз дар худи калима нуҳуфтааст: “нав” — тоза, “рӯз” — рӯз. Вале “рӯз”-и нав танҳо тағйири сана нест. Ин як рамзи хеле зинда аст: рамзи он ки табиат аз сармои зимистон бедор мешавад, замин нафаси тоза мекашад, сабза мерӯяд, гул мешукуфад ва инсон дар ботини худ низ эҳсоси тозагӣ, умед ва нерӯи навро таҷриба мекунад. Наврӯз ба инсон хотиррасон менамояд, ки зиндагӣ давра дорад: пас аз сахтӣ осонӣ меояд, пас аз тирагӣ рӯшанӣ, пас аз хастагӣ нерӯи тоза. Аз ҳамин ҷиҳат, Наврӯз танҳо ҷашни “шодӣ” нест; он ҷашни “умед” ва “эҳё” мебошад.

        Аз назари таърихӣ, Наврӯз бо анъанаҳои қадимӣ ва таҷрибаи ҳазорсолаи тамаддунҳои минтақа пайванди амиқ дорад. Он дар тӯли асрҳо бо шаклҳои гуногун идома ёфтааст, аз давраҳои гуногуни сиёсӣ ва иҷтимоӣ гузаштааст, аммо моҳияти асосиашро нигоҳ доштааст: эҳтиром ба табиат, арҷгузорӣ ба меҳнат, покизагӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва орзуи зиндагии беҳтар. Дар фарҳанги тоҷикӣ Наврӯз ҳамеша мақоми махсус дошт: оғози сол, оғози баҳор, оғози кишту кор, оғози корҳои созанда. Барои деҳқон, Наврӯз танҳо иди дастархон нест — иди ният ва ҳаракат аст; иди омодагӣ ба меҳнат ва умеди ҳосили фаровон.

         Яке аз унсурҳои калидии Наврӯз фарҳанги покизагӣ ва тартиб аст. Пеш аз омадани Наврӯз мардум хонаҳоро рӯбучин мекунанд, ҳавливу кӯчаҳоро тоза менамоянд, либосҳоро тартиб медиҳанд, чизҳои кӯҳнаро ҷамъ меоранд ва муҳитро ба “рӯзҳои нав” омода мекунанд. Ин одат танҳо маънии зоҳирӣ надорад; он рамзи поксозии дарун низ ҳаст. Гӯё инсон ҳам мехоҳад бо дили соф ба баҳор дарояд: кинаҳоро аз худ дур кунад, ранҷишҳоро камтар гардонад, нисбат ба дигарон нармтар шавад. Дар бисёр ҷойҳо расми оштишавӣ ва аёдати якдигар дар ҳамин рӯзҳо бештар мегардад. Аз назари иҷтимоӣ, ин анъанаҳо як таъсири хеле мусбат доранд: ҷомеа нармтар мешавад, муошират гармтар мегардад ва эҳсоси ҳамдигарэҳтиромӣ қавитар мешавад.

         Наврӯз, ҳамчун ҷашни байналмилалӣ, маҳз бо ҳамин хусусиятҳо арзишманд аст. Вақте як ҷашн аз марзи як кишвар мегузарад ва дар минтақаҳои гуногун пазируфта мешавад, ин маъно дорад, ки дар он арзишҳои умуминсонӣ ҷой доранд. Наврӯз арзишҳое дорад, ки ҳар ҷомеаи солим онҳоро қабул мекунад: сулҳ, дӯстӣ, ҳамкорӣ, эҳтиром ба табиат ва некӯкорӣ. Ин ҷашн метавонад ҳамчун пули фарҳангӣ байни миллатҳо хизмат кунад. Дар ҷаҳоне, ки баъзан нофаҳмиҳо зиёд мешаванд, чунин ҷашнҳо имконият медиҳанд, ки мардум аз роҳи фарҳанг ба ҳам наздик шаванд, якдигарро беҳтар дарк кунанд ва ба гуногунрангии фарҳангӣ бо эҳтиром нигаранд.

         Дар Наврӯз анъанаҳои дастархонӣ ва хӯрокҳои рамзӣ низ ҷойгоҳи муҳим доранд. Дастархони идона бо мева, шириниҳо, ғизоҳои гуногун ва нишонаҳои фаровонӣ ороста мешавад. Ин анъана дар асл як паёми равшан дорад: орзуи зиндагии пурбаракат, меҳмоннавозӣ, кушода будани дил ва хона. Аз ҳама маъруф суманак аст, ки онро рамзи сабзиш, баракат ва нерӯи ҳаёт медонанд. Суманак аз гандуми сабзшуда омода мешавад ва худи гандум рамзи рӯзӣ, меҳнат ва умеди ҳосил аст. Раванди пухтани суманак, ки дар бисёр ҷойҳо бо суруд, ҳамкории дастҷамъӣ ва дуо ҳамроҳ мешавад, як шакли нодири ҳамбастагӣ аст: инсонҳо якҷо кор мекунанд, якҷо механданд, якҷо дуо мекунанд. Ин як сабақи иҷтимоист: шодӣ ва баракат бештар он вақт меояд, ки одамон бо ҳам бошанд.

        Аз нигоҳи равоншиносӣ ва ҷомеашиносӣ, Наврӯз метавонад ҳамчун як василаи табиии “барқарорсозии рӯҳия” арзёбӣ шавад. Ҷашнҳо дар маҷмуъ барои ҷомеа танҳо вақтгузаронӣ нестанд; онҳо ба одамон имконият медиҳанд, ки аз фишорҳои рӯзмарра каме берун шаванд, нерӯи равониро барқарор кунанд, бо хешу табор дидор бинанд, эҳсоси мансубият ва гармии иҷтимоиро эҳё намоянд. Наврӯз махсусан таъсирбахш аст, зеро бо табиат ҳамоҳанг меояд: худи баҳор инсонро ба ҳаракат, тозагӣ ва умед даъват мекунад. Вақте табиат зинда мешавад, инсон низ мехоҳад дар зиндагии худ “тағйири хуб” кунад: ниятҳои нав созад, одатҳои нодурустро тарк кунад, ба омӯзиш ва меҳнат ҷиддитар шавад. Аз ҳамин лиҳоз, Наврӯз метавонад як ангезаи солона барои худтарбиякунӣ ва худтакмилдиҳӣ бошад.

        Паҳлуи дигари муҳим — ҷанбаи ахлоқӣ ва иҷтимоии Наврӯз аст. Дар бисёр ҷойҳо дар рӯзҳои Наврӯз эҳсон мекунанд, ба ниёзмандон кӯмак мерасонанд, аз аҳволи калонсолон хабар мегиранд, ятимон ва танҳоёнро шод мекунанд. Ин анъанаҳо на танҳо расм, балки як равиши инсонпарварона мебошанд. Ҷомеае, ки дар он некӯкорӣ зинда аст, устувортар мешавад. Наврӯз метавонад ин рӯҳияро тақвият диҳад ва онро аз як амали “мавсимӣ” ба як одати ҳамешагӣ табдил доданро талқин кунад.

        Наврӯз инчунин бо фарҳанги меҳнат ва созандагӣ иртиботи мустақим дорад. Баҳор оғози кишту кор аст ва дар зеҳни мардум Наврӯз бо “оғози кор” пайваст мебошад. Ин маънӣ имрӯз ҳам аҳаммият дорад, ҳатто агар шакли меҳнат тағйир ёфта бошад. Наврӯз метавонад ба ҷомеа паём диҳад, ки ҳар оғоз — бо ният ва заҳмат — метавонад натиҷаи нек диҳад. Агар мо Наврӯзро ҳамчун ҷашни созанда бинем, метавон онро бо корҳои манфиатбахш ҳамроҳ кард: тозакунии маҳаллаҳо, ниҳолшинонӣ, тарғиби фарҳанги сарфакорӣ дар обу барқ, корҳои ихтиёрӣ барои ободонӣ. Ин ҳама ба моҳияти Наврӯз мувофиқ аст, зеро Наврӯз аслан ҷашни эҳтиром ба табиат аст ва эҳтиром ба табиат бояд дар амал ҳам дида шавад.

        Ҷашни байналмилалӣ будани Наврӯз боз як ҷанбаи дигар дорад: он имконият барои муаррифии фарҳанг ва рушди робитаҳои фарҳангист. Вақте дар чорабиниҳои наврӯзӣ мусиқӣ, рақс, санъати мардумӣ, либосҳои миллӣ, таомҳои суннатӣ ва ҳунарҳои қадимӣ намоиш дода мешаванд, ин танҳо “намоиш” нест — ин ҳифзи хотираи фарҳангӣ ва интиқоли таҷрибаи наслҳо ба насли нав аст. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки бисёр унсурҳои миллӣ зери таъсири равандҳои нав қарор мегиранд, чунин ҷашнҳо ҳамчун сипари ҳувият хизмат мекунанд: решаҳои фарҳангиро зинда нигоҳ медоранд ва ба ҷавонон мефаҳмонанд, ки онҳо соҳиби таърих ва анъанаи ғанӣ ҳастанд.

          Албатта, дар замони муосир Наврӯз бо баъзе чолишҳо ҳам рӯ ба рӯ мешавад. Яке аз онҳо зоҳирпарастӣ ва тиҷоратӣ шудани аз ҳад зиёди ҷашн аст. Вақте моҳияти Наврӯз ба “харид”, “намоиш” ё “рақобати исрофкорона” табдил меёбад, арзишҳои аслӣ канор мераванд. Наврӯз набояд инсонро зери фишори хароҷоти зиёдатӣ гузорад; баръакс, бояд сабукии рӯҳ, гармии муносибат ва тозагии ниятро бештар кунад. Аз ҳамин сабаб, муҳим аст, ки мо маънии Наврӯзро аз нав ба марказ баргардонем: покизагӣ, оштӣ, некӯкорӣ, эҳтиром ба калонсолон, меҳрубонӣ ба кӯдакон ва ғамхорӣ ба муҳит.

         Чолиши дигар — фаҳмондани Наврӯз ба насли нав бо забони фаҳмо ва ҷолиб аст. Агар барои кӯдак Наврӯз танҳо бо дастархон ва истироҳат маънидод шавад, қисмати муҳими фалсафа ва тарбия аз даст меравад. Аммо агар ба ӯ бигӯем, ки Наврӯз рӯзи тозагӣ, рӯзи эҳтиром, рӯзи некукорӣ, рӯзи сулҳ ва оғози ниятҳои хуб аст, ӯ ҷашнро ҳамчун як арзиш қабул мекунад. Аз ин рӯ, нақши оила ва муассисаҳои таълимӣ хеле муҳим аст: дар мактабҳо метавон суҳбатҳои маърифатӣ гузаронд, дар донишгоҳҳо чорабиниҳои фарҳангӣ ва таҳқиқотӣ ташкил кард, дар ҷомеа барномаҳои тарбиявӣ роҳандозӣ намуд.

        Наврӯз метавонад инчунин барои таҳкими муносибатҳои оилавӣ василаи муассир бошад. Дидорбинӣ, эҳтиром ба калонсолон, шунидани дуои пирон, сари як дастархон ҷамъ омадан, ба кӯдакон шодӣ бахшидан — ҳамаи ин фазои хонаводагиро гарм мекунад. Дар замоне, ки баъзан оилаҳо аз сабаби муҳоҷират, серкорӣ ё дурӣ пароканда мешаванд, Наврӯз метавонад як сабаби хуб барои барқарор кардани иртибот, зиёрат кардани падару модар, дидор бо наздикон ва зинда нигоҳ доштани меҳри хонадон бошад.

        Дар ҷамъбаст метавон гуфт, ки Наврӯзи байналмилалӣ ҷашнест, ки се нерӯи бузургро ба ҳам меорад: табиат, фарҳанг ва маънавиёт. Он ба инсон ёд медиҳад, ки бо табиат ҳамоҳанг бошад, бо одамон бо меҳр муносибат кунад, бо худ ростқавл бошад ва барои зиндагии беҳтар ниятҳои нав созад. Наврӯз ҳар сол меояд, то хотиррасон кунад: оғози нав имконпазир аст — агар дил пок бошад, забон нарм бошад ва амал созанда бошад. Агар мо Наврӯзро бо ҳамин рӯҳия ҷашн гирем, он на танҳо анъанаи гузашта, балки роҳнамо барои имрӯз ва оянда мешавад: барои сулҳ, барои ҳамдигарфаҳмӣ, барои тарбияи насли солим ва барои зиндагии шоиста дар ҳамоҳангӣ бо табиат.

Расулзода Аслам Зафар

ходими калони илмии шуъбаи

ШМА ва Канадаи

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои  АМИТ