АСОСҲО ВА ПРИНСИПҲОИ СИЁСАТИ ХОРИҶИИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН

1. Заминаи таърихии ташаккули сиёсати хориҷӣ
Пайдоиши Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун субъекти мустақили ҳуқуқи байналмилалӣ дар соли 1991 бо як қатор мушкилоте ҳамроҳ буд, ки барои давлатҳои нави мустақил хосанд: набудани зерсохтори мустақили сиёсати хориҷӣ, зарурати ташкили хизмати дипломатӣ, камбуди таҷрибаи иштироки мустақилона дар созмонҳои байналмилалӣ, инчунин маҷмуи омилҳои геополитикӣ ва иқтисодӣ.

Дар марҳалаи ибтидоӣ сиёсати хориҷӣ бештар хусусияти вокунишӣ дошт ва аз равандҳои дохилӣ — ноустувории сиёсӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ва заъфи ниҳодҳои (институтҳои) давлатӣ вобаста буд. Аз аввали солҳои 2000-ум, бо мустаҳкам шудани давлат, сиёсати хориҷӣ тадриҷан хусусияти фаъол, стратегӣ ва дарозмуддат гирифт.

Ба сиёсати хориҷии давлат таъсири ҷиддӣ расонданд:

-мавқеи ҷуғрофӣ — набудани баромад ба баҳр, дурӣ аз бозорҳои ҷаҳонӣ, релефи кӯҳӣ;

-хусусиятҳои этнополитикии минтақа;

-омили Афғонистон, ки ба амният таъсир мерасонад;

-маҳдудияти захираҳои иқтисодӣ;

-ниёз ба пуштибонии байналмилалӣ ва сармоягузорӣ.

Ҳамин тариқ, аз солҳои аввали истиқлоли давлатӣ, дар асоси сиёсати мутавозини хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон талош барои таъмини амният, барқарорсозии иқтисод ва рушди ниҳодҳо (институтҳо) сурат мегирифт.

2. Принсипҳои асосии сиёсати хориҷӣ

2.1. Бисёрсамтӣ
Яке аз принсипҳои асосӣ — барқарор намудани муносибатҳо бо ҳамаи марказҳои қудрати байналмилалӣ, аз ҷумла Россия, Чин, кишварҳои Осиёи Марказӣ, Иттиҳоди Аврупо, ИМА, инчунин минтақаҳои Ховари Миёна ва Осиёи Ҷанубӣ, мебошад. Бисёрсамтӣ маънои баробар наздик будан ба ҳамаи шариконро надорад; он кӯшишест ба хотири коҳиш додани вобастагӣ аз як шарик ва фароҳам овардани имконҳо барои диверсификатсияи иқтисодӣ, энергетикӣ ва нақлиётӣ.

2.2. Афзалияти амнияти миллӣ
Ташаккули сиёсати хориҷӣ бо зарурати кам намудани таҳдидҳо, аз ҷумла экстремизм, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, ҷинояткории фаромарзӣ ва ноустувории эҳтимолӣ дар минтақаҳои ҳамсоя, алоқаманд аст.

Амният на танҳо аз нигоҳи ҳарбӣ, балки аз ҷиҳати иҷтимоию иқтисодӣ низ баррасӣ мешавад, ки робитаҳои хориҷиро ба воситаи муҳими устувории рушд табдил медиҳад.

2.3. Пайравӣ ба ҳуқуқи байналмилалӣ
Ҷумҳурии Тоҷикистон пайваста нақши ҳуқуқи байналмилалиро таъкид мекунад, аз ҷумла принсипҳои соҳибихтиёрӣ, тамомияти арзӣ ва ҳалли осоиштаи баҳсҳо. Ин бо рӯзномаи таҳкими давлатдорӣ ва таҷрибаи ҷанги шаҳрвандии солҳои 1990-ум вобаста аст, ки аҳамияти миёнаравии байналмилалиро нишон дод.

2.4. Рушди ҳамкориҳои минтақавӣ
Осиёи Марказӣ ҳамчун самти калидии сиёсати хориҷӣ баррасӣ мешавад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамкорӣ бо кишварҳои ҳамсоя — Қазоқистон, Қирғизистон, Узбекистон, Туркманистон ва Афғонистон — барои таъмини амният, пайвастагии нақлиётӣ ва ҳамгироии иқтисодӣ аҳамияти ҳаётан муҳим дорад.

3. Мавқеи геополитикӣ ва таъсири он ба сиёсати хориҷӣ
Ҷумҳурии Тоҷикистон ба кишварҳои дохилиқитъавӣ тааллуқ дорад, ки ба роҳҳои баҳрӣ дастрасӣ надоранд. Ин ҳолат боиси чунин паёмадҳо мегардад:

-вобастагӣ аз долонҳои транзитии минтақавӣ;

-зарурати иштирок дар лоиҳаҳои байналмилалии инфрасохторӣ ва энергетикӣ;

-ҳассосияти баланд ба сиёсати кишварҳои ҳамсоя.

Релефи кӯҳӣ маҳдудияти иқтисодро афзоиш дода, пайвастагии нақлиётиро коҳиш медиҳад ва хароҷоти содироту воридотро зиёд менамояд. Аз ин рӯ сиёсати хориҷӣ ногузир хусусияти иқтисодӣ гирифта, ба рафъи маҳдудияти инфрасохторӣ равона мешавад.

4. Афзалҳои сиёсати хориҷӣ

4.1. Осиёи Марказӣ ҳамчун меҳвари афзалҳо
Ҷумҳурии Тоҷикистон ба рушди шаклҳои ҳамкории минтақавӣ манфиатдор аст, аз ҷумла:

-ҳамкории обию энергетикӣ,

-ҳамоҳангсозии масъалаҳои амният,

-ҳамгироии иқтисодӣ,

-ҳалли масъалаҳои муҳоҷират ва ҷараёнҳои меҳнатӣ.

4.2. Россия ва Чин ҳамчун шарикони стратегӣ
Аз ҷиҳати таърихӣ ва аз нигоҳи вазъи кунунӣ онҳо дар таъмини амният, рушди иқтисод, сармоягузорӣ ва татбиқи лоиҳаҳои нақлиётӣ нақши калидӣ доранд.

4.3. Осиёи Ҷанубӣ
Имконҳои ҳамкорӣ бо пружаҳои энергетикӣ (CASA-1000), инчунин долонҳои транзитӣ ва тиҷоратӣ вобастаанд.

4.4. Самти ғарбӣ
Ин самт муносибатҳоро бо Иттиҳоди Аврупо ва ИМА дар соҳаҳои рушд, пуштибонии идоракунии давлатӣ, амнияти сарҳад, иқтисод ва барномаҳои таълимӣ дар бар мегирад.

 

ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР СОЗМОНҲОИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ

1. Созмони Милали Муттаҳид

1.1. Иштирок дар барномаҳои рушди устувор
Ҷумҳурии Тоҷикистон аз созукорҳои (механизмҳои) СММ барои ҷалби кумак дар соҳаҳои инфрасохтор, маориф, тандурустӣ ва кишоварзӣ истифода мебарад.

1.2. Ташаббусҳо дар соҳаи дипломатияи об
Кишвар як қатор конфронсҳо ва қатъномаҳои байналмилалиро оид ба истифодаи устувори захираҳои об пешниҳод намудааст, ки бо хусусиятҳои ҷуғрофӣ ва иқтисодии он зич алоқаманд аст.

1.3. Сулҳофаринӣ ва амнияти минтақавӣ
Ҳамкорӣ бо СММ дар заминаи вазъи Афғонистон, аз ҷумла иштирок дар миссияҳои байналмилалӣ, лоиҳаҳои мониторингӣ ва мубориза бо гардиши маводи мухаддир, аҳамияти муҳим дорад.

2. Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил
Дар доираи ИДМ Ҷумҳурии Тоҷикистон:

-дар ҳамоҳангсозии сиёсати иқтисодӣ иштирок мекунад;

-дар масъалаҳои муҳоҷират ва кафолатҳои иҷтимоии коргарон ҳамкорӣ менамояд;

-дар барномаҳои гуманитарӣ ва таълимӣ иштирок мекунад;

-фаъолияти зиддитеррористиро ҳамоҳанг месозад.

3. Созмони ҳамкории Шанхай

3.1. Амнияти минтақавӣ
Нақши махсусро Сохтори минтақавии зиддитеррористӣ (РАТС) мебозад, ки тавассути он чораҳои мубориза бо экстремизм ҳамоҳанг карда мешаванд.

3.2. Лоиҳаҳои иқтисодӣ ва инфрасохторӣ
СҲШ майдони муҳокимаи барномаҳои энергетикӣ, нақлиётӣ ва сармоягузорӣ мебошад. Самти муҳим рушди логистика дар Осиёи Марказӣ ва истифодаи долонҳои фаромарзӣ мебошад.

4. Созмони Аҳдномаи амнияти дастаҷамъӣ

4.1. Амнияти марзҳои ҷанубӣ
Ҷумҳурии Тоҷикистон бо доштани марзи тӯлонӣ бо Афғонистон дар тарҳи меъмории амнияти минтақавӣ нақши муҳимро дорост.

4.2. Машқҳо ва барномаҳои муштарак
Дар доираи СААД:

-машқҳои зиддитеррористӣ,

-амалҳо оид ба бастани роҳҳои гардиши маводи мухаддир,

-барномаҳои навсозии инфрасохтори ҳарбӣ амалӣ мегарданд.

5. Созмони ҳамкории иқтисодӣ (ЭКО)
Самтҳои асосӣ:

-долонҳои нақлиётӣ;

-робитаҳои тиҷоратӣ;

-пружаҳои энергетикӣ;

-ҳамкории кишварҳои Осиёи Марказӣ ва Ҷанубӣ.

ДИПЛОМАТИЯИ ИҚТИСОДӢ, ҲАМКОРИИ ГУМАНИТАРӢ ВА ФАРОМАРЗӢ

1. Дипломатияи иқтисодӣ ҳамчун абзори рушд
Дипломатияи иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба самтҳои зерин равона шудааст:

-баланд бардоштани сатҳу миқёси ҷалби сармоягузорӣ;

-диверсификатсияи робитаҳои иқтисодии хориҷӣ;

-иштирок дар барномаҳои минтақавии иқтисодӣ;

-афзунсозии иқтидори гидроэнергетикӣ.

2. Сиёсати сармоягузорӣ ва лоиҳаҳои байналмилалӣ

2.1. Сармоягузориҳои мустақими хориҷӣ
Самтҳои асосии сармоягузорӣ:

-энергетика,

-саноати кӯҳкорӣ,

-инфрасохтори нақлиётӣ,

-кишоварзӣ.

2.2. Лоиҳаҳои бисёрҷониба
Ҳамкорӣ бо бонкҳои байналмилалии рушд аҳамияти махсус дорад.

3. Долонҳои нақлиётӣ ва логистика

3.1. Маҳдудияти ҷуғрофӣ
Ҷумҳурии Тоҷикистон мекӯшад набудани баромад ба баҳрро тавассути иштирок дар долонҳои фаромарзӣ ҷуброн намояд.

3.2. Лоиҳаҳои байналмилалӣ

-долони Чин–Осиёи Марказӣ–Осиёи Ғарбӣ;

-лоиҳаҳои навсозии роҳҳои автомобилгард;

-ташаббусҳо марбут ба соҳаи роҳи оҳан.

4. Сиёсати муҳоҷират ва ҳамкории байналмилалӣ

4.1. Миқёси муҳоҷират
Муҳоҷират аҳамияти бузурги иқтисодӣ дорад.

Ҳамкории байналмилалӣ ба самтҳои зерин равона шудааст:

-ҳифзи ҳуқуқҳои муҳоҷирон;

-танзими ҷараёнҳои меҳнатӣ;

-кафолатҳои иҷтимоӣ.

5. Дипломатияи гуманитарӣ ва таълимӣ

5.1. Барномаҳои таълимӣ
Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ибтикорҳои байналмилалии таълимӣ иштирок мекунад:

-барномаҳои табодул,

-стипендияҳо,

-лоиҳаҳои илмӣ-тадқиқотӣ.

5.2. Робитаҳои фарҳангӣ
Рушди дипломатияи фарҳангӣ ба муаррифии мероси таърихии миллӣ ва баргузории форумҳои байналмилалии фарҳангӣ асос меёбад.

6. Дипломатияи об ҳамчун самти стратегӣ
Захираҳои об дороии стратегии кишвар мебошанд.

Дипломатияи об ба самтҳои зерин равона шудааст:

-эътирофи байналмилалии аҳамияти арсаи гидроэнерҷӣ;

-иштирок дар барномаҳои фаромарзии об;

-пешбурди ибтикорот оид ба истифодаи устувори об.

 

ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ВА СИЁСАТИ ҶАҲОНӢ ВА МИНТАҚАВӢ: ТАМОЮЛҲО, ЧОЛИШҲО ВА ДУРНАМО

1. Динамикаи минтақавии Осиёи Марказӣ
Сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити тағйирёбии тавозуни қудрат дар минтақа рушд мекунад:

-афзоиши нуфузи Чин;

-ҳифзи нақши Россия;

-болоравии аҳамияти мавзуи Афғонистон;

-ташаббусҳои нав оид ба ҳамгироӣ.

2. Таъсири иқтисоди байналмилалӣ
Тағйироти ҷаҳонӣ (тағйирёбии бозорҳои энерҷӣ, занҷираҳои логистикӣ, тамоюлҳои муҳоҷират) ба стратегияи иқтисодии хориҷии кишвар таъсири назаррас мерасонанд.

3. Вазифаҳои стратегии сиёсати хориҷӣ дар дурнамои дарозмуддат

1. таҳкими суботи минтақавӣ;
2. таъсиси долонҳои нақлиётӣ;
3. рушди гидроэнергетика бо ҷалби шарикони байналмилалӣ;
4. таъмини устувории равандҳои муҳоҷирати бурунмарзӣ;
5. рушди ҳамкории бисёрсамтӣ;
6. тақвияти мубодилаҳои гуманитарӣ ва илмӣ.

                                                      *****

 

Сайидзода Зафар Шералӣ,

мудири шуъбаи ИДМ-и Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, мушовири давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,

фиристодаи фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих