23 феврал дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Рӯзи Қувваҳои Мусаллаҳ таҷлил мегардад ва ин сана дар сатҳи қонунгузорӣ муқаррар шудааст: Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи рӯзҳои ид» онро ҳамчун Рӯзи Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян мекунад. Аз ҳамин ҷиҳат, ид танҳо як маросими табрикотӣ нест; он нишонаи эҳтироми давлатӣ ба як институтест, ки барои ҳифзи истиқлол, тамомияти арзӣ, амнияти шаҳрвандон ва пойдории тартиботи конститутсионӣ хизмат мекунад. Ҳар боре ки ҷомеа ин рӯзро таҷлил мекунад, дар асл як ҳақиқати оддиро ба ёд меорад: сулҳ худ ба худ пайдо намешавад — он натиҷаи меҳнат, интизом ва омодагии ҳамарӯза аст.

        Ташаккули Қувваҳои Мусаллаҳ ба давраи мушкили солҳои аввали истиқлол рост меояд, вақте масъалаи амният барои худи ҳастии давлат сарнавиштсоз гардид. Тибқи маълумоти расмии Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар портали давлатӣ, 18 декабри соли 1992 бо имзои Эмомалӣ Раҳмон (он замон Раиси Шӯрои Олӣ) қарор «Дар бораи таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон» ба тасвиб расид. Ин санад, ба забони илмҳои сиёсӣ, нуқтаи оғозини “институтсионализатсияи амният” аст: вақте давлат аз сатҳи эъломия ба сатҳи механизмҳои воқеии ҳифзи соҳибихтиёрӣ мегузарад.

         Ҳамон манбаъҳои расмӣ ҳамчунин қайд мекунанд, ки бо вуҷуди душвориҳо, соли 1993 дар Душанбе, дар Майдони «Дӯстӣ», нахустин гузашти низомии қисму воҳидҳои навтаъсис  баргузор гардид ва аз ҳамон рӯз, 23 феврал расман ҳамчун рӯзи таъсисёбии Қувваҳои Мусаллаҳ таҷлил шуд. Маҳз ҳамин пайванди воқеаи таърихӣ бо санаи ид ба 23 феврал мазмуни рамзӣ медиҳад: ин рӯз ба “оғози бунёди сипари миллӣ” ишора мекунад.

         Дар таҳлили илмӣ-оммавӣ муҳим аст, ки нақши артишро танҳо бо як вазифа маҳдуд накунем. Қувваҳои Мусаллаҳ дар низоми давлатдорӣ вазифаи махсус доранд: онҳо ба давлат имкон медиҳанд, ки сиёсати худро дар фазои амн пеш барад. Амният, агар содда гӯем, шарти кори ҳамаи соҳаҳост — иқтисод, маориф, илм, фарҳанг, тандурустӣ. Вақте муҳити амн вуҷуд дорад, ҷомеа неруи худро ба созандагӣ равона мекунад; вақте амният халалдор мешавад, ҳатто барномаҳои беҳтарин ҳам ба натиҷаи пурра намерасанд. Аз ҳамин сабаб, ид дар бораи артиш ҳамзамон ид дар бораи “ҳуқуқи зиндагии ором” аст.

         Артиши миллӣ ҳамчун омили устувории давлатдорӣ ва кафили суботу амният тавсиф меёбад. Аз нуқтаи назари илми сиёсатшиносӣ, ин бардошт ба мафҳуми “амнияти миллӣ” рост меояд: амният на танҳо набудани ҷанг, балки қобилияти давлат барои пешгирӣ ва идоракунии таҳдидҳо, ҳифзи марзҳо, нигоҳ доштани тартибот ва таъмин намудани эътимоди шаҳрвандон ба оянда мебошад.

         Ҷаҳони муосир ба амният талаботи нав мегузорад. Таҳдидҳо метавонанд шакли омехта дошта бошанд: хатарҳои сарҳадӣ, ҷинояткории фаромиллӣ, ифротгароии идеологӣ, ҳамлаҳои иттилоотӣ ва киберӣ. Барои ҳамин, арзиши артиши муосир танҳо дар “шумора” ё “таҷҳизот” нест; арзиш дар сифат аст: касбият, тарбияи кадрӣ, омодабошии фаврӣ, идоракунии дақиқ, интизом ва масъулияти хизматӣ. Вақте ин сифатҳо қавӣ мешаванд, амният аз “ҷавоб ба хатар” ба “пешгирии хатар” табдил меёбад. Ин, ба забони содда, маънои онро дорад, ки давлат на танҳо мушкилро хомӯш мекунад, балки сабабу шароити пайдошавии онро ҳам кам мекунад.

         Аз ин ҷо як ҷанбаи дигар ба миён меояд: Қувваҳои Мусаллаҳ танҳо институт барои мудофиа нестанд, балки то андозае “мактаби шаҳрвандӣ” низ ҳастанд. Хизмат — ин таҷрибаи интизом, масъулият, ҳамкорӣ, қароргирии зуд ва эҳтиром ба қоидаҳо мебошад. Дар ҷомеае, ки фарҳанги қонунмеҳварӣ рушд мекунад, арзишҳои хидматӣ ба фарҳанги шаҳрвандӣ низ таъсир мегузоранд: эҳтиром ба қонун, масъулият барои манфиати умумӣ, бепарво набудан нисбат ба амнияти ҷомеа. Бинобар ин, таҷлили 23 феврал метавонад як василаи маърифатӣ низ бошад: ҷавонон на танҳо “табрик” мешунаванд, балки фаҳманд, ки ҳифзи давлатдорӣ бо ахлоқ, дониш, касбият ва масъулият пайваст аст.

        Аз нигоҳи ҳуқуқӣ-институтсионалӣ низ ин ид паёми равшан дорад: давлат амниятро ба ҳайси вазифаи асосӣ ва ҳамзамон вазифаи қонунмеҳвар мефаҳмад. Вақте сана дар қонун сабт мешавад, он танҳо “рӯз” нест, балки рамзи сиёсати давлатӣ ва шинохти расмии нақши Қувваҳои Мусаллаҳ мегардад. Ин меъёр дар матнҳои Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон низ инъикос ёфтааст. Бартарии чунин танзим дар он аст, ки муносибати давлат ва ҷомеа ба масоили амниятӣ аз доираи эҳсосот берун рафта, ба доираи меъёр ва масъулият мегузарад: қонун арзишро муқаррар мекунад, институт онро амалӣ менамояд, ҷомеа бо эҳтиром ва ҳамбастагӣ онро дастгирӣ мекунад.

        Дар ин росто, 23 феврал инчунин рӯзи қадршиносӣ аз хизматчиёни ҳарбӣ аст — на танҳо барои он ки онҳо вазифаро иҷро мекунанд, балки барои он ки вазифаи онҳо бо хавф, маҳдудият ва масъулияти баланд пайваст аст. Арҷгузорӣ ба заҳмати сарбозу афсар маънои сиёсӣ-ахлоқӣ дорад: ҷомеа нишон медиҳад, ки ҳифзи Ватанро кори муқаддас мешуморад ва қимати сулҳро мефаҳмад. Ин гуна қадршиносӣ, агар аз доираи сухан ба доираи муносибати воқеӣ гузарад, ба таҳкими эътимод мусоидат мекунад; эътимод бошад, яке аз унсурҳои муҳимтарини устувории миллӣ мебошад.

        Ниҳоят, таҷлили ин рӯз моро ба як хулосаи ҷамъиятӣ мерасонад: амният кори танҳо як ниҳод нест. Давлат бо сиёсати оқилона ва қонунгузорӣ замина мегузорад; Қувваҳои Мусаллаҳ бо хизмат ва амниятро таъмин мекунанд; ҷомеа бо эҳтиром ба қонун, ҳамдигарфаҳмӣ, тарбияи ватандӯстӣ ва пуштибонии маънавӣ ин заминаро мустаҳкам месозад. Аз ҳамин лиҳоз, 23 феврал дар Тоҷикистон на танҳо рӯзи табрик, балки рӯзи андешидан ҳам ҳаст — андешидан дар бораи арзиши сулҳ, масъулияти шаҳрвандӣ ва зарурати ҳифзи давлатдорӣ.

        Бо ҳамин орзу, ки сулҳу субот дар кишвар ҳамеша пойдор бошад, Қувваҳои Мусаллаҳ доимо қавӣ, касбӣ ва омодабош бимонанд, ва ҳар як шаҳрванд дар доираи вазифа ва имконоти худ ба амнияти умумӣ саҳм гузорад — 23 феврал муборак!

РАСУЛЗОДА Аслам Зафар

ходими калони илмии шуъбаи ШМА ва Канадаи

Институти омӯзиши масалаҳои давлатҳои Осиё  ва Аврупои АМИТ