«Ман ба мардуми шарифи Тоҷикистон аҳди ҷавонмардӣ медиҳам, ки тамоми ҳастии худро дар роҳи ҳифзи истиқлолу озодӣ, сулҳу оромӣ, суботи комилу пойдори сиёсӣ, сарҷамъии миллат, ваҳдати миллӣ ва пешрафту ободии Тоҷикистони азизу маҳбубамон мебахшам».
Эмомалӣ Раҳмон
Ин суханон маънои амиқи садоқат ба Ватан ва масъулият дар назди мардумро ифода мекунанд. Барои халқи тоҷик, ки дар оғози истиқлол рӯзҳои сангини ҷанги шаҳрвандиро аз сар гузаронидааст, аҳди ҳифзи сулҳу оромӣ танҳо як сухани тантанавӣ нест. Дар паси он хотираи солҳои пуризтироб, ранҷи хонаводаҳои пароканда ва орзуи мардуме меистад, ки мехостанд дар хонаи худ бе тарсу ҳарос зиндагӣ кунанд. Аз ҳамин нигоҳ, Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон пеш аз ҳама фурсати ёдоварӣ аз роҳи душвори наҷоти давлат, сарҷамъии мардум ва бозгашти сулҳ ба сарзамини тоҷикон мебошад.
Санаи 16 ноябр бо маросими савгандёдкунии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994 алоқаманд аст. Аммо барои фаҳмидани аҳамияти ин рӯз бояд ба солҳои пеш аз он, ба даврае баргардем, ки давлати навистиқлоли тоҷикон бо хатари ҷиддии фурӯпошӣ рӯ ба рӯ шуда буд. Истиқлол бояд оғози зиндагии озодона ва бунёди ояндаи обод мегардид, вале даргириҳои дохилӣ ин умедро зери сояи тарсу номуайянӣ гузоштанд. Ба ҷойи он ки неруи ҷомеа ба созандагӣ равона шавад, кишвар гирифтори низое гардид, ки осори дардноки онро ҳазорон хонавода эҳсос карданд.
Ҷанги шаҳрвандӣ танҳо бархӯрди неруҳои сиёсӣ набуд. Он ба рӯзгори одитарин сокинон роҳ ёфта, амнияти хона, оромии оила ва бовар ба фардоро халалдор кард. Мардум аз наздикони худ ҷудо шуданд, бисёре аз оилаҳо манзилашонро тарк карданд ва зиндагии гурезагиро пеш гирифтанд. Хонаҳои хароб, фаъолияти халалёфтаи муассисаҳо ва камбуди имкониятҳои рӯзгор мушкилоти одамонро бештар месохтанд. Барои инсонҳое, ки чунин вазъро аз сар мегузаронданд, муҳимтарин орзу на сарвату мансаб, балки зинда мондан, пайдо кардани пайвандон ва бозгаштан ба зиндагии осуда буд.
Дар он шароит ҷудоӣ аз Ватан низ ба як дарди вазнин табдил ёфт. Одамоне, ки маҷбур шуданд зодгоҳи худро тарк кунанд, танҳо аз хонаву мол дур намонданд; онҳо аз муҳити ошно, аз ҳамсояву хешованд ва аз эҳсоси пуштибонии маънавӣ ҷудо гардиданд. Фоҷиаи ҷанг дар ҳамин буд, ки инсонро ҳатто дар бораи одитарин ниёзҳои зиндагӣ нигарон мекард. Кишвар ба роҳе ниёз дошт, ки ба хунрезӣ хотима бахшад, фаъолияти давлатро барқарор намояд ва мардуми парокандаро дубора ба ҳам оварад.
Дар чунин марҳилаи ҳассос, 19 ноябри соли 1992 дар Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шурои Олӣ интихоб гардид. Ӯ роҳбарии кишварро замоне ба зимма гирифт, ки мушкилот фаровон ва имкониятҳо маҳдуд буданд. Давлат бояд ҳамзамон чанд вазифаи сангинро ҳал мекард: пешгирии идомаи хунрезӣ, барқарор кардани сохторҳои идоракунӣ, расонидани кумак ба осебдидагон ва пайдо кардани роҳи бозгашти гурезаҳо. Қабули чунин масъулият дар он рӯзҳо маънои рӯ ба рӯ шудан бо хатар ва кор кардан дар шароити номуайяниро дошт.
Аҳамияти роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар он зоҳир гардид, ки масъалаи сулҳ ва нигоҳ доштани ягонагии кишвар ба меҳвари талошҳои давлат табдил ёфт. Наҷоти Тоҷикистон танҳо бо барқарор кардани фаъолияти идораҳо имконпазир набуд; зарур буд, ки эътимоди мардум низ эҳё шавад. Ҷомеае, ки аз низоъ осеб дида буд, ба итминон ниёз дошт, ки роҳи зиндагии муштарак ҳанӯз баста нашудааст. Пешбурди андешаи оштӣ, даъват ба сарҷамъӣ ва ҷустуҷӯи имкони гуфтугӯ ба ҳамин ниёзи ҳаётии мардум ҷавоб медод.
Роҳи расидан ба сулҳ осон ва якмарҳилагӣ набуд. Миёни тарафҳо ихтилоф, нобоварӣ ва захмҳои амиқи ҷанг вуҷуд доштанд. Барои наздик кардани мавқеъҳо музокироти пайдарпай, сабру таҳаммул ва иродаи сиёсӣ зарур буд. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар пешбурди ин раванд ва ҷустуҷӯи созиши миллӣ нақши калидӣ дошт. Арзиши роҳбарӣ низ маҳз дар чунин шароит равшан мешавад: вақте роҳбар метавонад имкони мусолиҳаро ҷустуҷӯ кунад ва ҳифзи кишварро аз идомаи душманӣ болотар гузорад.
Бозгашти гурезаҳо яке аз ҷанбаҳои инсонии ин раванд буд. Дар паси мафҳуми «бозгашт» сарнавишти оилаҳое меистод, ки мехостанд дар хоки худ зиндагиро аз нав оғоз кунанд. Баргаштан ба Ватан на танҳо расидан ба як макон, балки дубора пайдо кардани умед ва эҳсоси тааллуқ буд. Талоши роҳбарияти кишвар барои фароҳам овардани шароити бозгашти ҷомеаи пароканда асос гузошт. Аз ҳамин ҷиҳат, саҳми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар раванди сулҳ бо сарнавишти одамони одӣ ва орзуи дубора соҳибхона шудани онҳо пайванди мустақим дорад.
Имрӯз, вақте аз наҷоти давлат сухан мегӯем, набояд танҳо мафҳумҳои сиёсиро дар назар дошта бошем. Давлат барои мардум пеш аз ҳама бояд пуштибони амният ва зиндагии осуда бошад. Нигоҳ доштани Тоҷикистон ҳамчун Ватани ягона маънои ҳифзи имкони зиндагии муштараки миллионҳо инсонро дошт. Саҳми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар пешгирии парокандагии кишвар, барқарорсозии ҳокимияти давлатӣ ва пешбурди мусолиҳа аз ҳамин дидгоҳ аҳамияти бузург пайдо мекунад. Ин хизмат бо оромии хонадонҳо, бозгашти мардум ва эҳёи бовар ба оянда арзёбӣ мешавад.
Аз ин рӯ, таҷлили 16 ноябр бояд бо хотираи таърихӣ ва қадршиносии огоҳона ҳамроҳ бошад. Насле, ки ҷангро надидааст, бояд бидонад, ки сулҳи имрӯза худ аз худ ба вуҷуд наомадааст. Дар роҳи он мардум ранҷ кашиданд, музокирот сурат гирифт ва барои нигоҳ доштани давлат қарорҳои душвор қабул гардиданд. Ёдоварии ин гузашта барои зинда кардани кина нест; баръакс, барои он аст, ки ҷомеа арзиши ҳамдигарфаҳмиро амиқтар дарк кунад ва дигар ба ихтилофҳое роҳ надиҳад, ки зиндагии мардумро ба фоҷиа мекашанд.
Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳамин маъно рӯзи арҷгузорӣ ба роҳбариест, ки дар марҳилаи сарнавиштсоз масъулияти ҳифзи давлат ва сарҷамъии миллатро ба зимма гирифт. Хизматҳои Президенти кишвар Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар пешбурди сулҳ ва раҳоӣ бахшидани Тоҷикистон аз вартаи парокандагӣ дар хотираи таърихии мардум ҷойгоҳи муҳим доранд. Беҳтарин қадршиносии ин роҳ ҳифзи ваҳдат, эҳтироми ҳамдигар ва фаромӯш накардани ранҷест, ки миллат аз сар гузаронидааст. Зеро барои мардуме, ки талхии ҷангро чашидааст, бузургтарин саодат зиндагӣ кардан дар Ватани орому осуда мебошад.
ШАРИФЗОДА Абдураҳмон,
ходими илмии шуъбаи Шарқи Миёна ва Наздики
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ