Муқаддима
Тоҷикшиносии муосир яке аз соҳаҳои фарогири илми гуманитарӣ ба шумор рафта, таҳқиқоти таърихӣ, филологӣ, адабиётшиносӣ, забоншиносӣ, фарҳангшиносӣ ва таърихи афкори тоҷиконро дар бар мегирад. Рушди ин соҳаи илм на танҳо ба фаъолияти муҳаққиқони ватанӣ, балки ба саҳми назарраси шарқшиносони хориҷӣ низ алоқаманд аст. Онҳо дар тӯли асри XX дар ташаккули тасаввуроти байналмилалӣ дар бораи забон, адабиёт ва мероси таърихию фарҳангии халқи тоҷик нақши муҳим бозидаанд. Дар ин замина мероси илмӣ ва эҷодии шарқшинос ва эроншиноси маъруфи чех Иржи Бечка (Jiří Bečka, солҳои ҳаёт:1915–2004) сазовори таваҷҷуҳи махсус мебошад.
Иржи Бечка аз ҷумлаи муҳаққиқонест, ки осори онҳо дар омӯзиши адабиёти тоҷик берун аз ҳудуди Иттиҳоди Шуравӣ саҳми назаррас гузоштааст. Доираи таваҷҷуҳи илмии ӯ таърихи адабиёти тоҷику форс, эҷодиёти классикон ва намояндагони адабиёти муосир, масъалаҳои забони тоҷикӣ, нақди адабӣ ва равандҳои рушди фарҳанги Осиёи Марказиро фаро мегирифт. Дар фаъолияти илмии ӯ омӯзиши мероси адабии Садриддин Айнӣ, ташаккули адабиёти муосири тоҷик ва робитаҳои мутақобилаи фарҳангҳою адабиёти ҷаҳони эронитабор мавқеи хос дошт.
Мубрамияти омӯзиши мероси Иржи Бечка бо зарурати густариши заминаҳои методологӣ ва сарчашмадонии тоҷикшиносии муосир муайян мегардад. Дар шароити рушди ҳамкориҳои байналмилалии академӣ, бознигарии конуни адабӣ ва тақвияти таҳқиқоти марбут ба ҳувияти фарҳангӣ, омӯзиши интиқодии осори муҳаққиқони хориҷӣ, ки дар шароити таърихӣ, сиёсӣ ва зеҳнии дигар ба вуҷуд омадаанд, аҳамияти махсус касб мекунад.
Ҳадафи асосии маъруза муайян намудани аҳамияти илмии мероси Иржи Бечка, ошкор сохтани самтҳои асосии саҳми ӯ дар омӯзиши адабиёт ва фарҳанги тоҷик, инчунин асоснок намудани имконҳои истифодаи натиҷаҳои таҳқиқоти ӯ дар тоҷикшиносии муосир мебошад.
Барои расидан ба ин ҳадаф баррасии марҳалаҳои асосии фаъолияти илмии муҳаққиқ, таҳлили саҳми ӯ дар таърихи адабиёти тоҷик, муайян намудани аҳамияти осори ӯ оид ба Садриддин Айнӣ ва нишон додани имконҳои бознигарии интиқодии равишҳои илмии ӯ дар заминаи таҳқиқоти муосири гуманитарӣ зарур мебошад.
1. Иржи Бечка ҳамчун намояндаи шарқшиносии Аврупо
Иржи Бечка 16 октябри соли 1915 дар шаҳри Прага таваллуд шуда, 21 декабри соли 2004 аз олам даргузаштааст. Ташаккули касбии ӯ дар муҳити зеҳнии шарқшиносии чех сурат гирифтааст, ки бо омӯзиши забонҳо, таърих ва адабиёти халқҳои Шарқи Наздик ва Миёна робитаи зич дошт. Соли 1936 ӯ таҳсилро дар Донишгоҳи Карли шаҳри Прага оғоз намуда, ҳамзамон бо омӯзиши ҳуқуқ ба омӯхтани забонҳои форсӣ, арабӣ ва туркӣ низ машғул гардид. Дар ташаккули ҷаҳонбинии илмии ӯ шарқшиносони маъруф Ян Рипка ва Феликс Тауэр таъсири муҳим гузоштаанд.
Пас аз хатми таҳсилоти ҳуқуқшиносӣ дар соли 1945 Бечка омодагии илмии худро дар соҳаи шарқшиносӣ идома дод. Аз соли 1952 дар Пажуҳишгоҳи шарқшиносии Академияи илмҳои Чехословакия фаъолият намуда, ба корҳои илмӣ ва китобдорӣ машғул гардид. Минбаъд ӯ фаъолияти худро асосан ба омӯзиши адабиёт ва фарҳанги Эрон, Афғонистон ва Тоҷикистон равона кард. Ин маълумот имкон медиҳад, ки фаъолияти ӯ ҳамчун ҷузъи анъанаи эроншиносии Аврупо арзёбӣ гардад, ки дар он таҳлили филологӣ бо омӯзиши таърихию фарҳангии ҷомеаҳои эронитабор пайваст буд [1].
Яке аз марҳалаҳои муҳими фаъолияти илмии Бечка омӯзиши асари Садриддин Айнӣ «Марги судхӯр» ба ҳисоб меравад. Таҳқиқоти ӯ, ки ба тасвири ҷомеаи Осиёи Марказӣ дар охири асри XIX ва ибтидои асри XX дар ин асар бахшида шуда буд, соли 1954 ҳамчун кори диссертатсионӣ ироа гардид. Соли 1960 муҳаққиқ барои таҳқиқоти худ дар таърихи адабиёти тоҷик дараҷаи илмии номзади илмҳоро соҳиб гардид [1].
Қобили таваҷҷуҳ аст, ки Бечка адабиёти тоҷикро танҳо дар доираи анъанаи миллии адабӣ баррасӣ намекард. Ӯ онро бо таърихи адабиёти форсӣ, рушди забонҳои эронӣ ва равандҳои фарҳангии Осиёи Марказӣ дар робитаи мутақобила меомӯхт. Чунин мавқеи таҳқиқотӣ ба ӯ имкон медод, ки ҳам қонуниятҳои умумии рушди таърихии адабиёти эронитабор ва ҳам хусусиятҳои хоси раванди адабии тоҷикро муайян намояд.
Фаъолияти илмии Бечка эътирофи байналмилалӣ пайдо кард. Ӯ дар конфронсҳо ва анҷуманҳои илмӣ дар Душанбе, Москва, Теҳрон, Кобул, Берлин ва дигар шаҳрҳо иштирок намуда, узви Ҷамъияти эроншиносии Аврупо (Societas Iranologica Europaea) буд ва дар фаъолияти созмонҳои байналмилалии марбут ба омӯзиши Осиёи Марказӣ саҳм мегирифт. Соли 1989 барои саҳмгузорӣ дар омӯзиши фарҳанги тоҷик ӯ бо ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода қадр гардид [1].
Ҳамин тариқ, фаъолияти илмии Иржи Бечка аз ташаккули муҳаққиқе шаҳодат медиҳад, ки дар ворид намудани мероси адабии тоҷик ба фазои байналмилалии таҳқиқоти шарқшиносӣ саҳми назаррас гирифтааст.
2. Самтҳои асосии мероси илмӣ ва эҷодии Иржи Бечка
Мероси илмии Иржи Бечка бо гуногунрангии мавзуӣ фарқ мекунад. Бар тибқи маълумоти мақолаи тарҷимаҳолии Манфред Лоренс дар Донишномаи эронӣ (Encyclopaedia Iranica), феҳристи интишороти ӯ дар солҳои 1943–2003 аз 1058 номгӯй иборат буда, китобҳо, мақолаҳои илмӣ, тақризҳо ва тарҷумаҳоро дар бар мегирад [1]. Ин нишондиҳанда миқёси фаъолияти таҳқиқотии ӯро тавсиф мекунад, ҳарчанд худ аз худ арзиши илмии ҳар як асари алоҳидаро муайян намесозад.
Дар заминаи тоҷикшиносӣ чанд самти асосии фаъолияти илмии ӯро метавон ҷудо намуд.
Самти аввал — таърихи адабиёти тоҷик. Бечка кӯшиш мекард, ки рушди адабиёти тоҷикро дар дурнамои таърихӣ, бо фарогирии марҳалаҳои гуногуни раванди адабӣ, муаррифӣ намояд. Осори ӯ ба густариши донишҳои низомманд дар бораи адабиёти тоҷик миёни мутахассисони хориҷӣ ва хонандагоне, ки ба таҳқиқоти ба забони тоҷикӣ нашршуда дастрасии мустақим надоштанд, мусоидат кард.
Дар ин замина таҳқиқоти ӯ бо номи «Адабиёти тоҷик аз асри XVI то замони муосир» (Tajik Literature from the Sixteenth Century to the Present), ки соли 1968 дар асари дастаҷамъии Таърихи адабиёти Эрон (History of Iranian Literature) таҳти таҳрири Ян Рипка ба табъ расидааст, аҳамияти хос дорад. Ин таҳқиқот саҳифаҳои 483–605-и нашри мазкурро фаро гирифта, яке аз баррасиҳои муҳими хориҷӣ оид ба таърихи адабиёти тоҷик ба шумор меравад [2; 3].
Самти дуюм — омӯзиши адабиёти муосири тоҷик. Бечка ба ташаккули анъанаи нави адабӣ, тағйирёбии шаклҳои бадеӣ ва рушди наср дар асри XX таваҷҷуҳ дошт. Ӯ на танҳо асарҳои алоҳида, балки шароити ташаккули адабиёти нав, таъсири дигаргуниҳои иҷтимоӣ ба тафаккури бадеии нависандагон ва вижагиҳои рушди раванди адабиро низ мавриди омӯзиш қарор медод.
Самти сеюм — таҳқиқи эҷодиёти Садриддин Айнӣ. Айнӣ аз ҷониби Бечка ҳамчун шахсияти калидии ташаккули адабиёти муосири тоҷик ва сарчашмаи муҳими омӯзиши таърихи иҷтимоӣ ва фарҳангии Осиёи Марказӣ арзёбӣ гардидааст. Таҳлили осори нависанда ба муҳаққиқ имкон додааст, ки робитаи байни матни бадеӣ, воқеияти таърихӣ ва афкори ҷамъиятиро ошкор намояд.
Самти чаҳорум — омӯзиши забони тоҷикӣ ва фарҳанги забонӣ. Соли 1985 дар Прага китоби таълимии Бечка бо номи Úvod do Tadžičtiny («Муқаддима ба забони тоҷикӣ») ба табъ расид [1]. Ин асар кӯшиши муҳаққиқро барои таҳкими заминаи забонии омӯзиши хориҷии Тоҷикистон ва фароҳам овардани воситаҳои зарурӣ ҷиҳати кори мустақим бо маводи забони тоҷикӣ инъикос менамояд.
Самти панҷум — омӯзиши робитаҳои фарҳангӣ ва таърихи афкори Осиёи Марказӣ. Бечка дар интишороти худ ба масъалаҳои робитаҳои адабӣ, рушди таҳқиқоти шарқшиносӣ ва равандҳои фарҳангии муосири Тоҷикистон низ рӯ меовард. Пас аз ба даст омадани истиқлоли давлатии ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ ӯ як қатор мақолаҳоро оид ба тағйироти фарҳангии минтақа ба нашр расонид [1].
Хусусияти фарогири ин самтҳо нишон медиҳад, ки мероси Бечка аз доираи маҳдуди адабиётшиносӣ берун рафта, барои таърихнигорони фарҳанг, мутахассисони эроншиносӣ, муҳаққиқони робитаҳои адабӣ ва олимони соҳаи ташаккули анъанаҳои адабии миллӣ низ аҳамият дорад.
3. Контсепсияи таърихи адабиёти тоҷик ва аҳамияти илмии он
Яке аз натиҷаҳои муҳими фаъолияти Иржи Бечка ворид намудани таърихи адабиёти тоҷик ба гардиши васеи илмии байналмилалӣ мебошад. Дар шароите, ки қисми зиёди таҳқиқот оид ба ин мавзуъ ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ нашр мешуданд, таҳияи баррасиҳои хориҷӣ ба васеъ гардидани доираи мутахассисоне мусоидат намуд, ки метавонистанд ба мероси адабии Тоҷикистон муроҷиат кунанд.
Фаъолияти Бечка дар иншои китоби Таърихи адабиёти Эрон барои муаррифии адабиёти тоҷик дар заминаи муқоисавӣ аҳамияти усулӣ дошт. Ба таърихи адабиёти эронӣ ворид намудани маводи адабии тоҷик аз эътирофи мансубияти он ба фазои васеътари адабиёти эронитабор шаҳодат медод [2].
Бо вуҷуди ин, чунин равиш бояд аз нигоҳи илмӣ ва бо дарназардошти хусусиятҳои таърихӣ дуруст фаҳмида шавад. Наздикии таърихии адабиёти форсӣ ва тоҷикӣ, умумияти қисми зиёди мероси хаттии классикӣ ва ҳамкории тӯлонии фарҳангҳо маънои онро надорад, ки ҳамаи марҳалаҳои рушди онон комилан яксон бошанд. Тоҷикшиносии муосир бояд хусусиятҳои забони тоҷикӣ, анъанаҳои минтақавии адабӣ, шароити таърихии рушди ҷомеа ва равандҳои ташаккули худшиносии миллиро ба инобат гирад.
Аз ин нуқтаи назар, осори Бечка на танҳо маҷмуи маълумоти таърихӣ, балки маводи муҳим барои таҳлили тарзи тафсири адабиёти тоҷик дар эроншиносии Аврупои асри XX мебошад.
Хидмати муҳаққиқ, пеш аз ҳама, дар он зоҳир мегардад, ки ӯ адабиёти тоҷикро ҳамчун падидаи бадеии дорои рушди таърихӣ муаррифӣ кардааст. Чунин равиш имкон медиҳад, ки раванди адабӣ на ҳамчун феҳристи одии нависандагон ва асарҳо, балки ҳамчун низоми мураккаби робитаҳои байни замони таърихӣ, тағйироти иҷтимоӣ, муҳити забонӣ ва шаклҳои бадеӣ баррасӣ гардад.
Омӯзиши адабиёти асрҳои XVI–XX низ сазовори таваҷҷуҳи махсус мебошад, зеро маҳз дар ин давраи васеи таърихӣ тағйирёбии марказҳои фарҳангӣ, шаклҳои хат, завқу салиқаи адабӣ ва вазифаҳои иҷтимоии суханварӣ ба таври равшан мушоҳида мешавад. Баррасии Бечка барои таҳқиқоти минбаъда замина фароҳам оварда, имкони мушаххас намудани ин равандҳоро дар асоси нашри нави сарчашмаҳо ва истифодаи усулҳои муосири таҳлили адабиётшиносӣ ба вуҷуд меоварад.
Дар айни замон осори таърихию адабии ӯро бо дарназардошти замони таълифашон арзёбӣ бояд кард. Таҳқиқоти миёнаи асри XX ногузир хусусиятҳои вазъи ҳамонвақтаи сарчашмашиносӣ ва истилоҳоти илмиро инъикос менамуданд. Аз ин рӯ, истифодаи хулосаҳои Бечка муқоисаи онҳоро бо таҳқиқоти минбаъда, аз ҷумла бо корҳои олимони тоҷик, рус, аврупоӣ ва амрикоиро тақозо мекунад.
Ҳамин тариқ, аҳамияти контсепсияи таърихию адабии ӯ на танҳо дар низомманд сохтани мавод, балки дар фароҳам овардани замина ҷиҳати таҳқиқоти муқоисавии минбаъдаи адабиёти тоҷик дар фазои байналмилалии илмӣ зоҳир мегардад.
4. Иржи Бечка ва омӯзиши мероси адабии Садриддин Айнӣ
Дар мероси илмии Иржи Бечка омӯзиши эҷодиёти Садриддин Айнӣ (1878–1954), асосгузори адабиёти муосири тоҷик, нависанда, маорифпарвар ва муҳаққиқи таъриху фарҳанги Осиёи Марказӣ, мавқеи махсус дорад.
Соли 1980 дар шаҳри Неапол монографияи Бечка бо номи Sadriddin Ayni: Father of Modern Tajik Culture («Садриддин Айнӣ: Падари фарҳанги муосири тоҷик») ба табъ расид. Ҳатто унвони китоб нишон медиҳад, ки муҳаққиқ Айниро на танҳо ҳамчун адиби бузургу барҷаста, балки ҳамчун шахсияте баррасӣ кардааст, ки дар ташаккули анъанаи муосири фарҳангии тоҷик нақши муҳим бозидааст [1; 4].
Барои Бечка эҷодиёти Айнӣ ба сабаби омезиши муҳтавои бадеӣ, иҷтимоӣ ва таърихӣ таваҷҷуҳи хосро ба вуҷуд меовард. Асарҳои нависанда имкон медиҳанд, ки муносибатҳои ҷамъиятӣ, меъёрҳои фарҳангӣ, зиндагии ҳаррӯза, вазъи гурӯҳҳои гуногуни иҷтимоӣ ва тағйироти шуури ҷамъиятӣ дар Бухоро ва дигар минтақаҳои Осиёи Марказӣ дар охири асри XIX ва ибтидои асри XX омӯхта шаванд.
Яке аз объектҳои муҳими таҳқиқоти Бечка повести «Марги судхӯр» буд. Омӯзиши ин асар ба муҳаққиқ имкон дод, ки матни адабиро ҳамчун сарчашмаи маълумот дар бораи воқеияти таърихӣ баррасӣ намояд. Дар мақолаи худ, ки соли 1967 дар маҷмуаи Yádnáme-ye Jan Rypka ба табъ расидааст, ӯ ба масъалаи саҳеҳияти таърихӣ ва аҳамияти замонии асари Айнӣ таваҷҷуҳ зоҳир кардааст [3].
Чунин равиши таҳқиқотӣ аҳамияти ҷиддии методологӣ дорад. Адабиёти бадеӣ, дар маънои дақиқи илмӣ, инъикоси ҳуҷҷатии воқеият нест. Он воқеияти зиндагиро тавассути интихоби муаллиф, сохтори асар, умумисозии бадеӣ ва низоми образҳо бозсозӣ мекунад. Аз ин рӯ, асари адабӣ танҳо дар сурати муқоисаи интиқодӣ бо дигар далелу шаҳодатҳо метавонад ҳамчун сарчашмаи донишҳои таърихӣ истифода шавад.
Аҳамияти таҳқиқоти Бечка маҳз дар гузоштани масъалаи таносуби тахайюли бадеӣ ва воқеияти таърихӣ ифода меёбад. Ҳангоми таҳлили асари Айнӣ бояд муайян кард, ки кадом падидаҳои иҷтимоӣ дар матн инъикос ёфтаанд, муаллиф онҳоро чӣ гуна тафсир мекунад ва тавассути маводи адабӣ кадом хусусиятҳои давраи таърихиро метавон бозсозӣ намуд.
Бо вуҷуди ин, мероси илмии Бечка танҳо бо баррасии як асар маҳдуд намешавад. Монографияи ӯ дар бораи Айнӣ ба шиносоии доираҳои академии хориҷӣ бо зиндагинома, мақоми адабӣ ва нақши фарҳангиву таърихии нависанда мусоидат кард.
Дар адабиётшиносии муосири тоҷик ин равиш метавонад тавассути омӯзиши ҳамаҷонибаи сохтори бадеии осори Айнӣ, хусусиятҳои нақл, забон, типикунонии иҷтимоии қаҳрамонҳо ва тафсири муаллифонаи гузашта идома ёбад. Муқоисаи матни аслии тоҷикӣ бо тарҷумаҳои он ба забонҳои аврупоӣ низ имконҳои иловагии таҳқиқотӣ фароҳам меоварад.
Ҳамзамон мавҷудияти анъанаи ватанӣ дар айнишиносӣ низ бояд ба назар гирифта шавад, ки онро осори сершумори адабиётшиносони тоҷик ва шуравӣ ташкил медиҳанд. Аз ҷумла дар Донишномаи эронӣ ба таҳқиқоти Иосиф Брагинский ва корҳои олимони тоҷик оид ба насри Айнӣ, забони асарҳои ӯ ва хусусиятҳои сабки адабиаш ишора шудааст [5].
Пас, осори Бечкаро бояд на дар алоҳидагӣ, балки дар муқоиса бо дастовардҳои айнишиносии ватанӣ баррасӣ намуд. Чунин муқоиса имкон медиҳад, ки фарқияти ҳадафҳои таҳқиқотӣ, мавқеъҳои методологӣ ва тафсири мероси адабии нависанда муайян карда шавад.
5. Саҳми Иржи Бечка дар омӯзиши адабиёти муосири тоҷик ва ҳувияти фарҳангӣ
Яке аз ҷанбаҳои муҳими фаъолияти илмии Иржи Бечка омӯзиши адабиёти муосири тоҷик ҳамчун падидаи мустақили таърихию фарҳангӣ мебошад. Таҳқиқоти ӯ ба паҳн гардидани маълумот дар бораи нависандагони Тоҷикистон, равандҳои адабии асри XX ва тағйироте, ки дар адабиёти миллӣ ба вуҷуд омада буданд, мусоидат карданд.
Дар байни интишороти ин самт мақолаи «Адабиёт ва аҳли қалам дар Тоҷикистон» (Literature and Men of Letters in Tajikistan) ҷойгоҳи муҳим дорад, ки соли 1994 дар маҷаллаи Journal of Turkish Studies, ҷилди 18, саҳифаҳои 25–40, ба табъ расидааст [1; 6]. Ин мақола ба даврае тааллуқ дорад, ки пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шуравӣ бознигарии мероси фарҳангӣ ва таҷрибаи таърихии ҷумҳуриҳои собиқи шуравӣ оғоз ёфта буд.
Интишороти мазкур барои тоҷикшиносии муосир аз ду ҷиҳат аҳамият дорад. Аввалан, он далели таваҷҷуҳи шарқшиносии хориҷӣ ба ҳаёти адабии Тоҷикистон мебошад. Дуюм, дар он кӯшиши муҳаққиқон барои дарки вазъи адабиёт ва аҳли қалам дар шароити тағйирёфтаи ҷамъиятию сиёсӣ инъикос ёфтааст.
Мероси адабӣ дар ин замина на танҳо арзиши эстетикӣ, балки унсури хотираи дастаҷамъии ҷомеа низ маҳсуб меёбад. Ҷомеа тавассути асарҳои бадеӣ гузаштаи таърихии худро дарк мекунад, дидгоҳи худро дар бораи пайдарҳамии фарҳангӣ ташаккул медиҳад ва ҷойгоҳи анъанаи миллиро дар заминаи васеътари таърихӣ муайян менамояд.
Аз ин лиҳоз, масъалаи таносуби мероси адабии давраи шуравӣ ва тасаввуроти пасошуравӣ дар бораи ҳувияти фарҳангӣ аҳамияти хос дорад. Адабиёти давраи шуравӣ дар шароити талаботи муайяни идеологӣ эҷод мешуд, аммо муҳтавои бадеии он танҳо ба омилҳои сиёсӣ маҳдуд намегардад. Асарҳои ин давра метавонанд барои омӯзиши ҳаёти ҳаррӯза, дигаргуниҳои иҷтимоӣ, ихтилофҳои ахлоқӣ ва тағйирёбии дидгоҳи ҷамъиятӣ маводи арзишманд фароҳам оваранд.
Муҳаққиқони муосири адабиёти тоҷик омӯзиши таърихи ташаккули онро идома дода, робитаи анъанаҳои бадеӣ, марказҳои фарҳангӣ ва ниҳодҳои адабиро мавриди таҳлил қарор медиҳанд. Масалан, таҳқиқоти Эвелин Грасси бо номи «Аз Бухоро то Душанбе: Баррасии таҳаввули насри шуравии тоҷик» (From Bukhara to Dushanbe: Outlining the Evolution of Soviet Tajik Fiction), ки соли 2017 дар маҷаллаи Iranian Studies нашр шудааст, рушди насри тоҷикии давраи шуравиро тавассути тағйирёбии тасвирҳои маконии Бухоро ва Душанбе таҳлил намуда, ба эҷодиёти Садриддин Айнӣ, Ҷалол Икромӣ ва Фазлиддин Муҳаммадиев таваҷҷуҳ зоҳир мекунад [7].
Муроҷиат ба чунин таҳқиқот нишон медиҳад, ки масъалаҳои аз ҷониби муҳаққиқони пешини адабиёти тоҷик матраҳшуда дар доираи баҳсҳои муосири адабиётшиносӣ идома доранд. Ҳамзамон равишҳои муосир воситаҳои таҳлилиро тавассути омӯзиши ниҳодҳои адабӣ, таҳаввули жанрҳо, созукорҳои (механизмҳои) ташаккули конуни адабӣ ва робитаи матни бадеӣ бо хотираи таърихӣ васеъ менамоянд.
Ҳамин тариқ, аҳамияти Бечка барои тоҷикшиносии муосир инчунин дар он ифода меёбад, ки интишороти ӯ ҳамчун маводи ибтидоӣ барои омӯзиши таҳаввули дидгоҳи байналмилалӣ оид ба адабиёти тоҷик ва ҷойгоҳи он дар таърихи фарҳанги Осиёи Марказӣ истифода шуда метавонанд.
6. Аҳамияти методологии мероси Иржи Бечка барои тоҷикшиносии муосир
Аҳамияти мероси илмии муҳаққиқ на танҳо бо хулосаҳои мушаххаси ӯ, балки бо имконҳои истифодаи минбаъдаи равишҳои таҳқиқотии пешниҳодкардааш муайян мегардад. Дар мавриди Иржи Бечка чанд самтеро метавон ҷудо намуд, ки барои тоҷикшиносии муосир арзиши назариявӣ ва амалӣ доранд.
Якум, равиши муқоисавию таърихӣ. Баррасии адабиёти тоҷик дар заминаи фарохтари фарҳангии эронитаборон имкон медиҳад, ки анъанаҳои умумии адабӣ, хусусиятҳои рушди минтақавӣ ва созукорҳои (механизмҳои) ҳамкории фарҳангҳо муайян карда шаванд. Дар баробари ин, чунин равиш бояд бо таҳлили хусусиятҳои хоси адабиёти тоҷик ва шароити таърихии ташаккули он пайваст бошад.
Дуюм, хусусияти байнисоҳавии таҳқиқот. Осори Бечка самаранокии пайвастани таҳлили филологиро бо равишҳои таърихӣ ва фарҳангшиносӣ нишон медиҳад. Ин усул барои тоҷикшиносии муосир, махсусан ҳангоми омӯзиши асарҳое, ки сохтори иҷтимоии ҷомеа, таърихи ниҳодҳои фарҳангӣ ва ташаккули худшиносии миллиро инъикос мекунанд, аҳамияти махсус дорад.
Сеюм, омӯзиши адабиёт ҳамчун сарчашмаи таърихӣ. Таҳқиқи асарҳои Айнӣ имконияти ба даст овардани маълумотро дар бораи муносибатҳои ҷамъиятӣ ва тасаввуроти фарҳангии давраи муайян аз матнҳои бадеӣ нишон медиҳад. Аммо чунин таҳқиқот муқоисаи адабиётро бо ҳуҷҷатҳои бойгонӣ, матбуоти даврӣ, ёддоштҳо ва дигар сарчашмаҳо тақозо мекунад.
Чаҳорум, робитаҳои байналмилалии илмӣ. Интишороти Бечка бо забонҳои аврупоӣ ба паҳн шудани донишҳо дар бораи Тоҷикистон дар байни муҳаққиқони хориҷӣ мусоидат намуданд. Дар замони муосир ин самт метавонад тавассути тарҷумаи осори муҳим, таҳияи нишондиҳандаҳои библиографӣ ва таъсиси захираҳои электронии илмии дастрас идома дода шавад.
Панҷум, таърихнигории интиқодии тоҷикшиносӣ. Осори Бечка имконият медиҳад, ки на танҳо таърихи адабиёти тоҷик, балки таърихи ташаккули донишҳои илмӣ дар бораи онро низ омӯзем. Муқоисаи таҳқиқоти ӯ бо корҳои олимони тоҷик, рус ва дигар муҳаққиқони хориҷӣ барои муайян намудани тағйирот дар тафсири конуни адабӣ, истилоҳот ва даврабандии раванди адабӣ мусоидат мекунад.
Бо вуҷуди ин, мероси Бечкаро набояд ҳамчун низоми комилан анҷомёфта ва тағйирнопазири ақидаҳо қабул кард. Илми муосир дорои заминаи васеътари сарчашмаҳо, усулҳои нави таҳлили матншиносӣ ва контсепсияҳои гуногуни таърихи фарҳанг мебошад. Аз ҷумла масъалаҳои ҳамкории анъанаҳои хаттӣ ва шифоҳӣ, ҳаёти адабии минтақаҳо, бисёрзабонӣ, робитаҳои фарҳангӣ ва нақши ниҳодҳои нашрӣ ба таҳқиқоти иловагӣ ниёз доранд.
Хониши интиқодии осори Бечка ҳамчунин ба инобат гирифтани шароити таърихии таълифи онҳоро тақозо мекунад. Тасаввуроти илмии миёнаи асри XX дар доираи анъанаҳои муайяни академӣ ва заминаҳои сиёсии ҳамон давра ташаккул ёфта буданд. Аз ин рӯ, баъзе муқаррароти таҳқиқоти ӯ бояд бо истифода аз сарчашмаҳои муосир ва усулҳои нави илмӣ санҷида ва дақиқ карда шаванд.
Ҳамин тариқ, арзиши методологии мероси Бечка на дар зарурати такрори механикии хулосаҳои ӯ, балки дар имконияти идомаи самараноки таҳқиқоти оғозкардааш дар асоси принтсипҳои муосири илмӣ зоҳир мегардад.
7. Дурнамои истифодаи мероси илмии Иржи Бечка
Дар шароити имрӯза муайян намудани самтҳои мушаххаси воридсозии мероси Иржи Бечка ба фаъолияти таҳқиқотӣ ва таълимии Тоҷикистон мувофиқи мақсад мебошад.
Пеш аз ҳама, низомманд сохтани осори ӯ, ки ба адабиёт, забон ва фарҳанги тоҷик бахшида шудаанд, зарур аст. Бо вуҷуди ҳаҷми назарраси библиографияи муҳаққиқ, интишороти алоҳидаи ӯ дар маҷаллаҳо ва маҷмуаҳои гуногуни илмӣ, инчунин дар фондҳои китобхонаҳо маҳфузанд. Таҳияи нишондиҳандаи махсуси библиографӣ имкон медиҳад, ки дараҷаи омӯзиши мероси ӯ муайян гардида, робитаҳои байни самтҳои гуногуни таҳқиқоташ ошкор карда шаванд.
Самти дуюм метавонад таҳияи тарҷумаҳои илмии осори муҳимтарини Бечка ба забони тоҷикӣ бошад. Ин иқдом дастрасии муҳаққиқон ва донишҷӯёни ватаниро ба таърихнигории хориҷии адабиёти тоҷик васеъ мекунад. Ҳамзамон тарҷумаҳо бояд бо шарҳу тавзеҳоти илмӣ ҳамроҳ бошанд, ки заминаи таърихӣ, истилоҳот ва хусусиятҳои равиши муаллифро равшан созанд.
Самти сеюм анҷом додани таҳқиқоти муқоисавӣ оид ба эҷодиёти Садриддин Айнӣ мебошад. Муқоисаи осори Бечка бо таҳқиқоти адабиётшиносони тоҷик имкон медиҳад, ки тафсири асарҳои алоҳида дақиқ карда шуда, фарқиятҳои фаҳмиши саҳеҳияти таърихии матни бадеӣ муайян гарданд ва дурнамои нави омӯзиши мероси нависанда мушаххас карда шавад.
Самти чорум ворид намудани осори муҳаққиқ ба курсҳои таълимии таърихи тоҷикшиносӣ, адабиётшиносии муқоисавӣ, эроншиносӣ ва таърихнигории илмҳои гуманитарӣ мебошад. Чунин истифодаи мероси илмӣ ба донишҷӯён ва муҳаққиқони ҷавон имкон медиҳад, ки аҳамияти ҳамкориҳои байналмилалии академӣ ва пайдарҳамии донишҳои илмиро дарк намоянд.
Ниҳоят, омӯзиши нақши шарқшиносии чех ва Аврупо дар ташаккули донишҳои байналмилалӣ дар бораи Тоҷикистон низ самти умедбахш ба ҳисоб меравад. Аз ин лиҳоз, фаъолияти Бечка метавонад ҳамчун мавзуи мустақили таҳқиқоти таърихи илм баррасӣ шуда, барои пайгирии рушди робитаҳои илмӣ миёни Аврупои Марказӣ ва Осиёи Марказӣ замина фароҳам оварад.
Татбиқи ин самтҳо на танҳо ба ҳифзи хотираи олими барҷаста, балки ба густариши заминаи илмии тоҷикшиносии муосир низ мусоидат хоҳад кард.
Хулоса
Мероси илмӣ ва эҷодии Иржи Бечка дар таърихи омӯзиши хориҷии адабиёт ва фарҳанги тоҷик мавқеи намоён дорад. Фаъолияти ӯ ба низомманд сохтани маводи таърихию адабӣ, омӯзиши эҷодиёти Садриддин Айнӣ, таҳқиқи адабиёти муосири тоҷик ва густариши таваҷҷуҳи байналмилалӣ ба мероси фарҳангии Тоҷикистон равона гардида буд.
Осори ӯ оид ба таърихи адабиёти тоҷик, монография дар бораи Садриддин Айнӣ ва мақолаҳои марбут ба ҳаёти адабии Тоҷикистон аҳамияти махсус доранд. Ин таҳқиқот ба ворид намудани адабиёти тоҷик ба заминаи васеи таҳқиқоти байналмилалии эроншиносӣ мусоидат намуда, барои рушди минбаъдаи таҳқиқоти муқоисавӣ замина фароҳам оварданд.
Дар баробари ин, аҳамияти муосири осори Бечка на танҳо бо нақши таърихии онҳо маҳдуд мешавад. Ин асарҳо ҳамчун сарчашмаи маълумот дар бораи вазъи тоҷикшиносии хориҷии асри XX, маводи таҳлили муқоисавии адабиётшиносӣ ва намунаи равиши байнисоҳавӣ ба омӯзиши фарҳанг арзиши илмии худро нигоҳ медоранд.
Азхудкунии интиқодии мероси муҳаққиқ муқоисаи хулосаҳои ӯро бо дастовардҳои адабиётшиносии муосир, дақиқ намудани баъзе муқаррароти таърихию адабӣ ва васеъ намудани заминаи сарчашмашиносиро тақозо мекунад. Чунин муносибат имкон медиҳад, ки маҳдудияти омӯзиши ҷудогонаи адабиёти миллӣ бартараф гардида, ҳамзамон хусусиятҳои таърихии анъанаи фарҳангии тоҷик ҳифз карда шаванд.
Ҳамин тариқ, аҳамияти асосии мероси илмӣ ва эҷодии Иржи Бечка барои тоҷикшиносии муосир дар саҳми ӯ дар омӯзиши байналмилалии адабиёти тоҷик, рушди равиши муқоисавию таърихӣ ва фароҳам овардани заминаҳои зеҳнӣ барои таҳқиқоти минбаъдаи мероси адабӣ ва фарҳангии мардуми тоҷик ифода меёбад.
Омӯзиши осори ӯ бояд ҷузъи фаъолияти пайгирона оид ба ҳифз ва бознигарии интиқодии таърихи тоҷикшиносии ватанӣ ва хориҷӣ бошад. Дар оянда ин раванд метавонад ба таҳкими робитаҳои илмӣ миёни муҳаққиқони Тоҷикистон ва кишварҳои хориҷӣ, васеъ гардидани дастрасӣ ба сарчашмаҳои академӣ ва жарфтар шудани дидгоҳ дар бораи ҷойгоҳи адабиёти тоҷик дар таърихи фарҳанги ҷаҳонӣ мусоидат намояд.
САЙИДЗОДА Зафар Шералӣ,
сарходими илмии шуъбаи Аврупои Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, мушовири давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,
фиристодаи фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих
Рӯйхати адабиёти истифодашуда
1. Lorenz, M. Bečka, Jiří // Encyclopaedia Iranica. Нашр шудааст 7 апрели соли 2008; навсозӣ 18 апрели соли 2013. Нишонии электронӣ: https://www.iranicaonline.org/articles/becka-jiri/
2. Rypka, J., ed. History of Iranian Literature. Dordrecht: D. Reidel Publishing Company, 1968. Қисмати J. Bečka, Tajik Literature from the Sixteenth Century to the Present, саҳ. 483–605.
3. Bečka, J. The Historical Veracity and Topicality of the Novel Margi Sudkhur by Sadriddin Aynī // Yádnáme-ye Jan Rypka: Collection of Articles on Persian and Tajik Literature. Prague: Academia, 1967. Саҳ. 197–207.
4. Bečka, J. Sadriddin Ayni: Father of Modern Tajik Culture. Naples: Istituto Universitario Orientale, Seminario di Studi Asiatici, 1980.
5. ʿAynī, Ṣadr-al-Dīn // Encyclopaedia Iranica. Нишонии электронӣ: https://www.iranicaonline.org/articles/ayni-sadr-al-din/
6. Bečka, J. Literature and Men of Letters in Tajikistan // Journal of Turkish Studies. 1994. Ҷилди 18. Саҳ. 25–40.
7. Grassi, E. From Bukhara to Dushanbe: Outlining the Evolution of Soviet Tajik Fiction // Iranian Studies. 2017. Ҷилди 50, шумораи 5. Саҳ. 691–704. DOI: https://doi.org/10.1080/00210862.2017.1322943.
8. Bečka, J. Úvod do Tadžičtiny [Муқаддима ба забони тоҷикӣ]. Praha, 1985.
9. Loy, T. The Guide to Knowledge: The Journal Rahbar-i Dānish and Its Role in Creating a Soviet Tajik Literature (1927–1932) // Iranian Studies. 2022. Ҷилди 55, шумораи махсуси 3. Саҳ. 653–674. DOI: https://doi.org/10.1017/irn.2022.3.
