Дар ҳошияи  қабули Қатъномаи Маҷмааи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар бораи “Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036”

 Дар шароити муосири рушди ҷомеаи ҷаҳонӣ масъалаи таҳкими сулҳу субот беш аз ҳар вақти дигар аҳамияти стратегӣ касб намудааст. Воқеаҳои солҳои охир нишон медиҳанд, ки афзоиши низоъҳои мусаллаҳона, таҳдидҳои терроризм, ифротгароӣ, мушкилоти иқтисодӣ ва тағйирёбии иқлим ба низоми муносибатҳои байналмилалӣ таъсири ҷиддӣ расонида, зарурати таҳкими ҳамкориҳои байнидавлатиро боз ҳам бештар намудаанд. Дар чунин вазъ сулҳ на танҳо ҳамчун арзиши умумибашарӣ, балки ҳамчун шарти муҳими рушди иқтисодӣ, суботи иҷтимоӣ ва таъмини амнияти байналмилалӣ арзёбӣ мегардад. Маҳз аз ҳамин лиҳоз, ҷомеаи ҷаҳонӣ имрӯз ба ташаббусҳое ниёз дорад, ки ба таҳкими эътимод, рушди муколамаи созанда ва пешгирии ихтилофҳои байналмилалӣ мусоидат намоянд.

Дар солҳои соҳибистиқлолӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон тавонист дар сиёсати байналмилалӣ ҳамчун кишвари ташаббускор ва ҷонибдори ҳалли масъалаҳои глобалӣ бо роҳҳои сулҳомез мавқеи устувор касб намояд. Агар ташаббусҳои қаблии кишвар асосан ба масъалаҳои захираҳои об, рушди устувор ва ҳифзи иқлим равона шуда бошанд, имрӯз Тоҷикистон масъалаи таҳкими сулҳро низ ба яке аз самтҳои асосии фаъолияти байналмилалии худ табдил додааст. Бо пешниҳоди Ҷумҳурии Тоҷикистон Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қатъномаеро қабул намуд, ки солҳои 2027–2036 ҳамчун «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда» эълон гардиданд. Ин иқдом бозгӯи эътирофи ҷомеаи ҷаҳонӣ аз нақши Тоҷикистон дар рушди дипломатияи сулҳ ва тақвияти ҳамкориҳои байналмилалӣ мебошад. Ҳадафи асосии даҳсола муттаҳид сохтани талошҳои давлатҳо барои таҳкими фарҳанги сулҳ, густариши таҳаммулпазирӣ, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва рушди муносибатҳои созанда байни халқҳо мебошад.

Аҳамияти илмии мавзуи мазкур дар он ифода меёбад, ки таҳкими сулҳ дар шароити ҷаҳонишавӣ дигар танҳо масъалаи сиёсӣ набуда, ба яке аз омилҳои муҳими рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишварҳо мубаддал гардидааст. Таҷрибаи давлатҳои гуногун нишон медиҳад, ки танҳо дар шароити сулҳу субот имконияти татбиқи барномаҳои дарозмуддати рушд, ҷалби сармоягузорӣ, густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ ва баланд бардоштани сатҳи некуаҳволии аҳолӣ фароҳам меояд. Аз ин рӯ, омӯзиши ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ аҳамияти назариявӣ ва амалӣ дошта, метавонад барои такмили сиёсати сулҳпарварона ва рушди муносибатҳои байналмилалӣ саҳми арзанда гузорад.

Сулҳ аз қадимтарин арзишҳои тамаддуни башарӣ ба ҳисоб рафта, дар тамоми марҳилаҳои рушди ҷомеа ҳамчун омили асосии зиндагии осоишта, пешрафти давлатдорӣ ва рушди муносибатҳои байни халқҳо арзёбӣ гардидааст. Дар шароити имрӯза мафҳуми сулҳ танҳо бо набудани низоъҳои мусаллаҳона маҳдуд намешавад. Илми муосир онро ҳамчун низоми муносибатҳои иҷтимоӣ, сиёсӣ ва иқтисодӣ тавсиф менамояд, ки дар заминаи эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, адолати иҷтимоӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамкории созанда ташаккул меёбад. Аз ҳамин нуқтаи назар, сулҳ ба яке аз заминаҳои асосии рушди устувор мубаддал гардида, имконият фароҳам меорад, ки ҷомеа ба татбиқи ҳадафҳои стратегӣ, рушди иқтисодӣ ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ ноил гардад.

Таҷрибаи бисёр кишварҳо нишон медиҳад, ки маҳз сулҳу суботи сиёсӣ барои ҷалби сармоягузорӣ, рушди соҳибкорӣ, тавсеаи фаъолияти истеҳсолӣ ва истифодаи самараноки захираҳои иқтисодӣ муҳити мусоид фароҳам меорад. Дар шароити набудани амният ва эътимоди ҷамъиятӣ рушди соҳаҳои иқтисодиёт, такмили инфрасохтор, пешрафти илм ва технология ва татбиқи барномаҳои иҷтимоӣ бо мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ мешаванд. Аз ин рӯ, имрӯз аксари созмонҳои байналмилалӣ сулҳро на танҳо ҳамчун ҳадафи сиёсӣ, балки ҳамчун яке аз шартҳои асосии рушди устувор ва некӯаҳволии ҷомеа арзёбӣ менамоянд.

Дар даҳсолаҳои охир тағйироти амиқи геосиёсӣ нишон доданд, ки масъалаҳои амнияти байналмилалӣ дигар танҳо ба доираи муносибатҳои байни давлатҳо маҳдуд намемонанд. Афзоиши низоъҳои минтақавӣ, таҳдидҳои терроризм, ифротгароӣ, муҳоҷирати иҷборӣ, тағйирёбии иқлим ва буҳронҳои иқтисодӣ зарурати таҳкими ҳамкориҳои байналмилалиро боз ҳам бештар намуданд. Дар чунин шароит сулҳ ба унсури муҳими амнияти ҷаҳонӣ табдил ёфта, рушди муколама, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамгироии давлатҳоро ҳамчун воситаи пешгирии низоъҳо тақозо менамояд.

Дар ин замина мафҳуми «фарҳанги сулҳ» аҳамияти махсус пайдо кардааст. Он маҷмӯи арзишҳо, меъёрҳо ва рафтореро дар бар мегирад, ки ба эҳтироми ҳуқуқи инсон, таҳаммулпазирӣ, ҳамдигарфаҳмӣ, баробарӣ ва ҳалли масъалаҳои баҳснок бо роҳҳои осоишта асос меёбанд. Маҳз ташаккули чунин фарҳанг метавонад заминаи устувори пешгирии низоъҳо ва рушди ҳамкориҳои байналмилалиро таъмин намояд. Аз ин рӯ, ташаббусҳои ҷаҳонӣ, ки ба густариши фарҳанги сулҳ равона шудаанд, имрӯз яке аз самтҳои муҳими фаъолияти Созмони Милали Муттаҳид ва дигар созмонҳои байналмилалӣ ба ҳисоб мераванд.

Дар солҳои охир Тоҷикистон бо пешниҳоди як қатор ташаббусҳои байналмилалӣ тавонист саҳми назаррас дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ гузорад. Агар ибтикорҳои қаблӣ асосан ба масъалаҳои об, рушди устувор ва ҳифзи иқлим равона гардида бошанд, ташаббуси нав оид ба «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда» идомаи мантиқии сиёсати сулҳпарваронаи кишвар мебошад. Қабули қатъномаи дахлдор аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид нишон медиҳад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ ин пешниҳодро ҳамчун иқдоми саривақтӣ ва ҷавобгӯ ба воқеияти ҷаҳони имрӯз арзёбӣ намудааст. Ҳадафи асосии даҳсола тақвияти муколама, таҳкими эътимод байни давлатҳо, густариши фарҳанги сулҳ ва ҷалби тамоми қишрҳои ҷомеа, бахусус ҷавонон, ба ҳифзи арзишҳои сулҳу ҳамдигарфаҳмӣ мебошад.

Яке аз хусусиятҳои муҳими Даҳсолаи байналмилалии сулҳ дар он ифода меёбад, ки он масъалаи таъмини сулҳро танҳо ба фаъолияти сохторҳои сиёсӣ маҳдуд намекунад. Баръакс, ин ташаббус иштироки фаъолонаи тамоми қишрҳои ҷомеа, аз ҷумла муассисаҳои илмӣ, сохторҳои маориф, созмонҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма, бахши хусусӣ ва ҷавононро дар раванди ташаккули фарҳанги сулҳ пешбинӣ менамояд. Чунин муносибат имконият медиҳад, ки арзишҳои сулҳпарварӣ ба қисми ҷудонашавандаи рушди иҷтимоӣ табдил ёфта, масъулияти муштараки ҷомеаи ҷаҳонӣ барои ҳифзи сулҳ боз ҳам таҳким ёбад.

Аз нигоҳи иқтисодӣ низ аҳамияти ин ташаббус назаррас мебошад. Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки мавҷудияти муҳити сулҳу субот яке аз шартҳои асосии ҷалби сармоягузорӣ, рушди соҳибкорӣ, густариши тиҷорати байналмилалӣ ва татбиқи лоиҳаҳои бузурги инфрасохторӣ мебошад. Давлатҳое, ки тавонистаанд фазои устувори сиёсӣ ва иҷтимоиро нигоҳ доранд, имконияти бештар барои истифодаи захираҳои иқтисодӣ, рушди технологияҳои нав ва баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ доранд. Аз ин рӯ, Даҳсолаи байналмилалии сулҳ метавонад ҳамчун заминаи мусоид барои густариши ҳамкориҳои иқтисодӣ байни кишварҳо низ хизмат намояд.

Таҷрибаи Ҷумҳурии Тоҷикистон низ нишон медиҳад, ки сулҳ на танҳо дастоварди сиёсӣ, балки асоси рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ мебошад. Пас аз барқарор гардидани сулҳу ваҳдати миллӣ кишвар имконият пайдо кард, ки ислоҳоти иқтисодиро суръат бахшида, ҳамкориҳои байналмилалиро тавсеа диҳад ва сатҳи зиндагии аҳолиро тадриҷан беҳтар намояд. Маҳз ҳамин таҷрибаи амалии сулҳофарӣ имрӯз ба Тоҷикистон имконият медиҳад, ки дар сатҳи байналмилалӣ бо пешниҳодҳои нав баромад намуда, дар ташаккули рӯзномаи ҷаҳонии сулҳ саҳми арзанда гузорад. Аз ин нуқтаи назар, Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ идомаи мантиқии сиёсати хориҷии кишвар буда, ба таҳкими эътибори байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати ташаббускор ва ҷонибдори ҳалли масъалаҳои глобалӣ бо роҳҳои сулҳомез мусоидат менамояд.

Ҳамин тариқ, дар асоси таҳқиқоти гузаронидашуда чунин хулосабанди намудан мумкин аст, ки дар шароити муосири рушди муносибатҳои байналмилалӣ масъалаи таҳкими сулҳи пойдор аз доираи масъалаҳои сиёсӣ фаротар рафта, ба яке аз омилҳои асосии таъмини рушди устувори иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеаи ҷаҳонӣ мубаддал гардидааст. Таҷрибаи солҳои охир собит месозад, ки бе мавҷудияти муҳити сулҳу субот, эътимоди байни давлатҳо ва ҳамкориҳои созандаи байналмилалӣ ноил гардидан ба ҳадафҳои рушди устувор ва ҳалли мушкилоти глобалӣ имконнопазир мебошад. Аз ин рӯ, ташаббусҳое, ки ба таҳкими сулҳ, густариши фарҳанги муколама ва баланд бардоштани масъулияти ҷомеаи ҷаҳонӣ равона шудаанд, аҳамияти махсуси илмӣ ва амалӣ доранд.

Таҳлил нишон дод, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар солҳои соҳибистиқлолӣ тавонистааст дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун давлати ташаббускор ва ҷонибдори сулҳу ҳамкорӣ мавқеи устуворро соҳиб гардад. Пешниҳод ва дастгирии як қатор ташаббусҳои байналмилалӣ, аз ҷумла дар самти масъалаҳои об, ҳифзи пиряхҳо, рушди устувор ва таҳкими сулҳ, аз сиёсати пайгиронаи хориҷии кишвар шаҳодат медиҳанд. Қабули қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба эълон гардидани солҳои 2027–2036 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда боз як далели муҳими эътирофи ҷомеаи ҷаҳонӣ аз нақши Тоҷикистон дар пешбурди рӯзномаи байналмилалии сулҳ ба ҳисоб меравад. Ин ташаббус на танҳо ба манфиати як минтақа ё як гурӯҳи давлатҳо, балки ба таҳкими ҳамбастагӣ ва ҳамдигарфаҳмии ҷомеаи ҷаҳонӣ нигаронида шудааст.

Яке аз хусусиятҳои муҳими ташаббуси мазкур дар он ифода меёбад, ки он сулҳро ҳамчун заминаи рушди устувор, амнияти байналмилалӣ ва пешрафти иқтисодию иҷтимоӣ арзёбӣ намояд. Чунин муносибат ба талаботи воқеии ҷомеаи ҷаҳонӣ ҷавобгӯ буда, имконият медиҳад, ки масъалаҳои вобаста ба пешгирии низоъҳо, баланд бардоштани сатҳи ҳамдигарфаҳмӣ, таҳкими фарҳанги таҳаммулпазирӣ ва рушди муносибатҳои шарикӣ дар сатҳи нав амалӣ гарданд. Ҳамзамон, ҷалби фаъоли муассисаҳои илмӣ, сохторҳои маориф, созмонҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ҷавонон ба татбиқи ҳадафҳои Даҳсолаи байналмилалии сулҳ метавонад заминаи мусоидро барои ташаккули фарҳанги сулҳ ва масъулияти шаҳрвандӣ дар ҷомеа фароҳам оварад.

АБДУЛЛОЕВ Абдуккарим,

ходими пешбари илмии Шуъбаи Аврупои

Институти омузиши масалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

АДАБИЁТ

1.                 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. – Душанбе: Адлия, 2023.

2.                 Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. – Душанбе, 2024.

3.                 Эмомалӣ Раҳмон. Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён. – Душанбе: Ирфон, 2006.

4.                 Эмомалӣ Раҳмон. Уфуқҳои истиқлол. – Душанбе: Ирфон, 2018.

5.                 Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон – мавод оид ба ташаббусҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон.

6.                 Созмони Милали Муттаҳид (United Nations) – ҳуҷҷатҳои расмӣ оид ба сулҳ, рушди устувор ва фаъолияти Маҷмаи Умумӣ.

7.                 Ҳадафҳои рушди устувор (Sustainable Development Goals). – Ню-Йорк: Созмони Милали Муттаҳид, 2015.

8.                 UN General Assembly. Resolution on the International Decade of Strengthening Peace for Future Generations (2027–2036). – New York, 2025. (mfa.tj)