Дар ҳошияи  сафари

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон

ба шаҳри Боку,Ҷумҳурии Озарбойҷон

ҷиҳати иштирок дар Ҳамоиши ҳафтуми

Машварати ҳамкорӣ ва тадбирҳои боварӣ дар Осиё, 14-15 октябри 2026

Машварати ҳамкорӣ ва тадбирҳои боварӣ дар Осиё (МҲТБО) яке аз ниҳодҳои муҳими минтақавӣ ба шумор меравад, ки пас аз анҷоми Ҷанги сард бо мақсади таҳкими сулҳу субот, рушди ҳамкориҳои байнидавлатӣ ва эҷоди фазои эътимод дар қитъаи Осиё таъсис ёфтааст. МҲТБО ҳамчун платформаи бисёрҷонибаи дипломатӣ барои муттаҳид сохтани кишварҳои Осиё дар заминаи муколамаи сиёсӣ, машваратҳои мунтазам ва татбиқи тадбирҳои боварӣ нақши муҳим дорад. Хусусияти фарқкунандаи он фароҳам овардани имконият барои баррасии муштараки масъалаҳои амниятӣ ва густариши ҳамкориҳои минтақавӣ бо риояи унсурҳои ҳуқуқи байналмилалӣ мебошад.

Саммити Шӯрои сарони давлатҳо ва ҳукуматҳо мақоми олии қабули қарор дар сохтори МҲТБО ба шумор меравад. Ин ҳамоишҳо барои баррасии натиҷаҳои фаъолияти ниҳод, арзёбии дастовардҳо ва мушкилоти мавҷуда, инчунин муайян намудани самтҳои афзалиятноки рушди минбаъдаи ҳамкориҳои байнидавлатӣ замина фароҳам меоранд. Аз замони пешниҳоди ташаббуси таъсиси он дар соли 1992 то имрӯз, ки 34 сол сипари гардид, ин ниҳод марҳилаҳои гуногуни рушдро паси сар намуда, тадриҷан ба платформаи бисёрҷонибаи муколамаи сиёсӣ ва ҳамкориҳои амниятӣ табдил ёфтааст. Нишастҳои сарони давлатҳо ва ҳукуматҳо марҳилаҳои муҳимми рушди таърихии МҲТБО ба ҳисоб мераванд. Марҳилаҳои таърихии баргузории саммитҳои сарони давлатҳо бо ташаккул ва таҳкими заминаҳои сиёсиву ҳуқуқии ин ниҳод алоқаманд мебошанд. Раванди мазкурро метавон ба ҳафт марҳилаи асосии таърихӣ тақсим намуд. Ҳар яке аз ин марҳилаҳо бо рӯйдодҳои муҳимми сиёсӣ, ташаккули заминаҳои ташкиливу ҳуқуқӣ ва рушди тадриҷии ҳамкориҳои минтақавӣ алоқаманд мебошад. Таҳаввули таърихии ин ҳамоишҳо мавқеи МҲТБО-ро ҳамчун платформаи муҳими минтақавии муколама, эътимодсозӣ ва ҳамкории бисёрҷониба тадриҷан тақвият бахшидааст.

Саммити якум. Қазоқистон, ки соли 1992 ташаббуси таъсиси МҲТБО-ро пешниҳод карда буд, 4 июни соли 2002 мизбони нахустин ҳамоиши сарони давлатҳо гардид. Дар ҷараёни саммит “Санади Алмаато” қабул шуд, ки ҳадафҳо, унсурҳо ва самтҳои асосии фаъолияти МҲТБО-ро муайян намуд. Қабули ин санад барои таҳкими заминаҳои сиёсиву ҳуқуқии ниҳод, густариши муколамаи байнидавлатӣ ва рушди минбаъдаи ҳамкориҳои бисёрҷонибаи кишварҳои иштирокчӣ аҳаммияти муҳим дошт.

Саммити дуюм. Саммити дуюм 17 июни соли 2006 шаҳри Алмаатои Қазоқистон ба таҳкими заминаҳои институтсионалӣ ва такмили сохтори ташкилии ин ниҳод равона гардида буд. Яке аз натиҷаҳои муҳимми он қабули “Оинномаи Котиботи МҲТБО” ба ҳисоб меравад, ки мақоми ҳуқуқӣ, сохтор, вазифаҳо ва тартиби фаъолияти ин мақоми доимиро муайян намуд. Қабули санади мазкур дар самти тақвияти заминаҳои ташкиливу ҳуқуқии ниҳод ва мукаммал гардонидани механизмҳои ҳамкории байнидавлатӣ аҳаммияти хосса дошта, дар раванди таҳаввули МҲТБО ҳамчун марҳилаи муҳими таҳкими сохтори институтсионалӣ ва рушди механизмҳои амалии ҳамкориҳои минтақавӣ арзёбӣ мегардад.

Саммити сеюм. Саммити сеюм 8 июни соли 2010 шаҳри Истанбули Туркия баргузор гардида, дар раванди таҳкими заминаҳои ҳуқуқӣ ва густариши ҳамкориҳои бисёрҷонибаи давлатҳои иштирокчӣ марҳилаи муҳим ба шумор меравад. Дар ҷараёни ин ҳамоиш “Конвенсия оид ба имтиёзҳо ва масуниятҳои МҲТБО”, Котиботи он ва намояндагони давлатҳои иштирокчӣ қабул гардид, ки барои таъмини шароити ҳуқуқии фаъолияти Котибот ва иҷрои вазифаҳои он аҳаммияти муҳим дошт.

Саммити чорум. Саммити чорум 20-21 майи соли 2014 шаҳри Шанхайи Чин баргузор гардида, ба таҳкими муколамаи сиёсӣ, густариши эътимоди байнидавлатӣ ва такмили механизмҳои ҳамоҳангсозии фаъолияти кишварҳои иштирокчӣ равона шуда буд. Дар доираи ин ҳамоиш масъалаҳои марбут ба рушди минбаъдаи заминаҳои ташкиливу ҳуқуқии МҲТБО ва такмили “Қоидаҳои мурофиавии он” мавриди баррасӣ қарор гирифтанд. Ин тадбирҳо барои тартиби муайян гардонидани раванди қабули қарорҳо, баланд бардоштани самаранокии ҳамкориҳои бисёрҷониба ва мутобиқ намудани механизмҳои фаъолияти ниҳод ба талаботи тағйирёбандаи муносибатҳои минтақавӣ аҳаммияти муҳим доштанд.

Саммити панҷум. Боиси ифтихор аст, ки саммити панҷум 14-15 июни соли 2019 шаҳри Душанбе таҳти раёсати Тоҷикистон баргузор гардид. Ин ҳамоиш марҳилаи муҳимми рушди ҳамкориҳои минтақавӣ ва таҳкими нақши Тоҷикистон дар равандҳои дипломатияи бисёрҷониба ба шумор меравад. Дар ҷараёни саммит “Эъломияи Душанбе” қабул гардида, масъалаҳои марбут ба таъмини сулҳу субот, таҳкими эътимоди байнидавлатӣ, густариши ҳамкориҳои амниятӣ ва мусоидат ба рушди устувор дар қитъаи Осиё мавриди баррасӣ қарор гирифтанд. Баргузории ин саммит дар Тоҷикистон барои густариши робитаҳои дипломатӣ, таҳкими ҳамкориҳои бисёрҷониба ва афзун намудани саҳми кишвар дар пешбурди рӯзномаи минтақавии сулҳу амният заминаи мусоид фароҳам овард.

Саммити шашум. Саммити шашум 12-13 октябри соли 2022 шаҳри Остонаи Қазоқистон ба муносибати 30-солагии таъсиси ин ниҳод дар кишвари ташаббускор баргузор гардид. Дар ҷараёни ҳамоиш масъалаҳои таҳкими ҳамкориҳои минтақавӣ, густариши тадбирҳои боварӣ ва такмили сохтори институтсионалии МҲТБО мавриди баррасӣ қарор гирифтанд. Яке аз натиҷаҳои муҳимми саммит қабули “Эъломияи Остона оид ба таҳаввулоти МҲТБО” буд, ки дар он зарурати идомаи раванди таҳаввули ниҳод ба созмони мукаммали байналмилалии минтақавӣ таъкид гардид. Ин иқдом ба муайян намудани дурнамои рушди сохторӣ, тақвияти заминаҳои ҳуқуқиву ташкилии фаъолияти МҲТБО ва баланд бардоштани нақши он дар низоми ҳамкориҳои бисёрҷонибаи минтақавӣ равона шуда буд.

Саммити ҳафтум. Баргузории саммити ҳафтуми санаи 15 соли 2026 Бокуи Озарбойҷон барои соли 2026 баргузор мегардад. Ин марҳила бо идомаи раванди табдили ниҳод, таҳкими ҳамкориҳои амниятӣ ва иқтисодӣ ва муайян намудани самтҳои минбаъдаи фаъолияти он алоқаманд аст. Бо назардошти он ки санаи ҷории баррасӣ 15 октябри соли 2026 натиҷаҳои ниҳоии саммити ҳафтумро бояд танҳо дар асоси санадҳои расмии тасдиқшуда баён кард. Интизор меравад, ки дар натиҷаи ҳамоиш “Эъломияи Боку” ва як қатор қарорҳо оид ба рушди минбаъдаи ҳамкориҳои минтақавӣ қабул карда шаванд.

Ҳамин тариқ, хулоса кард, ки МҲТБО барои давлатҳои Осиё имконият фароҳам меорад, ки масъалаҳои муҳими минтақавиро тавассути гуфтушунид ва ҳамкориҳои бисёрҷониба баррасӣ намоянд. Аҳаммияти он дар он аст, ки давлатҳо сарфи назар аз фарқиятҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ метавонанд дар масъалаҳои амният, рушди иқтисодӣ ва ҳалли мушкилоти умумӣ ҳамкорӣ намоянд. Тадбирҳои боварӣ яке аз воситаҳои асосии фаъолияти ин ниҳод буда, шаффофияти муносибатҳои байнидавлатӣ, пешгирии нофаҳмиҳо ва таҳкими ҳамдигарфаҳмӣ мусоидат менамояд. Ҳамзамон, ҳамкориҳо дар соҳаҳои нақлиёт, энергетика, ҳифзи муҳити зист, технологияҳои рақамӣ ва фарҳанг барои рушди устувори кишварҳои иштирокчӣ замина фароҳам оваранд. Самаранокии фаъолияти МҲТБО аз омодагии давлатҳои иштирокчӣ ба муколамаи созанда, эҳтироми унсурҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва татбиқи амалии созишномаҳои муштарак вобаста аст. Идомаи ин раванд метавонад ба таҳкими эътимод, пешгирии низоъҳо ва рушди ҳамкориҳои сулҳомез дар қитъаи Осиё мусоидат намояд.

Соҳиби Баҳруло,

ходими калони илмии шуъбаи Аврупои

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ