Меҳргон аз ҷумлаи ҷашнҳои қадимии мардуми ориёитабор буда, пайдоиш ва ташаккули он ба тасаввуроти аҷдодон дар бораи табиат, фаслҳои сол, меҳру муҳаббат ва муносибати инсон бо олами атроф алоқаманд аст. Маънои фарҳангии Меҳргон бо мафҳумҳои меҳр, дӯстӣ, паймон, вафодорӣ, ростӣ ва адолат пайванд дорад.

Дар тақвими анъанавии эронитаборон моҳи Меҳр ба фасли тирамоҳ рост меомад. Ҷашни Меҳргон дар робита ба оғози моҳи Меҳр ва давраи тирамоҳӣ таҷлил гардида, бо анҷоми марҳилаи муҳими корҳои кишоварзӣ ва ҷамъоварии ҳосил алоқаманд буд. Агар Наврӯз оғози соли нави табиӣ, бедоршавии табиат ва оғози давраи нави кишоварзиро ифода кунад, пас Меҳргон рамзи самараи заҳмат, фаровонии неъмат ва натиҷаи фаъолияти созандаи инсон мебошад.

Аз ин ҷиҳат, Наврӯз ва Меҳргон ду ҷашни ба ҳам алоқаманди фарҳанги суннатии тоҷикон ба шумор мераванд. Наврӯз оғози давраи нави зиндагӣ ва киштукорро ифода менамояд, Меҳргон бошад, натиҷаи меҳнат, баракати замин ва фаро расидани замони ҷамъоварии ҳосилро таҷассум мекунад. Ин ду ҷашн дар маҷмӯъ пайванди инсонро бо табиат ва вобастагии зиндагии ҷомеаро аз меҳнати созанда нишон медиҳанд.

Дар фарҳанги ниёгон Меҳр на танҳо эҳсоси муҳаббат, балки мафҳуми ахлоқии муносибатҳои инсонӣ низ буд. Он бо риояи аҳду паймон, ростқавлӣ, адолат ва эҳтироми байни одамон алоқаманд дониста мешуд. Аз ин рӯ, Меҳргонро метавон ҷашне арзёбӣ кард, ки дар баробари аҳаммияти табиӣ ва кишоварзӣ, мазмуни амиқи ахлоқию иҷтимоӣ низ дорад.

Дар шарҳи таърих ва мазмуни рамзии Меҳргон нақши осори адабиёти классикии форсу тоҷик, аз ҷумла «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ, муҳим мебошад.

Тибқи ривояте, ки дар «Шоҳнома» баён шудааст, Коваи Оҳангар бар зидди зулму истибдоди Заҳҳок қиём намуда, бо дастгирии мардум ба Фаридун дар мубориза барои озодӣ ва барқарории адолат мусоидат мекунад. Дар анъанаи ривоятӣ пирӯзии Фаридун бар Заҳҳок бо ҷашни Меҳргон алоқаманд дониста мешавад. Ин ривоят ба ҷашн мазмуни озодихоҳӣ, мубориза бар зидди зулм ва ғалабаи некӣ бар бадиро мебахшад.

Образҳои Коваи Оҳангар ва Фаридун дар тафаккури фарҳангии мардум ҳамчун рамзи муқовимат ба беадолатӣ, иттиҳоди мардум ва барқарории тартиботи одилона маънидод мешаванд. Аз ин рӯ, Меҳргонро метавон на танҳо ҷашни фаровонӣ, балки ҷашни рамзии адолат, озодӣ ва пирӯзии равшанӣ бар торикӣ низ донист.

Дар бораи Меҳргон ва суннатҳои марбут ба он Абурайҳони Берунӣ дар асари машҳури худ «Осор-ул-боқия» маълумот додааст. Ӯ аҳаммияти ин ҷашнро дар фарҳанги мардуми эронитабор таъкид намуда, онро бо Наврӯз муқоиса кардааст. Дар ривояти маъруфи ба ӯ нисбатдодашуда чунин омадааст: «Меҳргон ҳамон тавр барои тирамоҳ фоида дорад, ки Наврӯз барои баҳор».

Ин муқоиса мазмуни аслии ҳар ду ҷашнро равшан месозад: Наврӯз бо эҳёи табиат ва оғози давраи нави кишоварзӣ пайванд дорад, Меҳргон бошад, бо ҳосилғундорӣ, ҷамъбасти натиҷаҳои меҳнат ва шукргузорӣ аз фаровонии неъматҳо алоқаманд мебошад.

Абурайҳони Берунӣ ҳамчунин аз давомнокии шашрӯзаи Меҳргон ёдовар мешавад. Мувофиқи маълумоти ӯ, ҷашн аз Меҳррӯз оғоз ёфта, то Рамрӯз идома мекард ва рӯзи шашумро «Меҳргони бузург» меномиданд. Ин маълумот нишон медиҳад, ки Меҳргон дар гузашта танҳо як рӯзи таҷлил набуда, балки як давраи муайяни маросимӣ ва фарҳангиро фаро мегирифт.

Меҳргон дар давраҳои гуногуни таърихӣ ҷойгоҳи хосса дошта, махсусан дар замони Сосониён бо шукӯҳ ва расму ойинҳои муайян таҷлил мегардид. Ин ҷашн барои изҳори шодмонӣ аз фаровонии ҳосил, гиромидошти меҳнат ва таҳкими муносибатҳои иҷтимоӣ имконият фароҳам меовард.

Тибқи маълумоти сарчашмаҳои таърихӣ ва ривоятҳои марбут ба суннатҳои дарборӣ, дар айёми Меҳргон шоҳон ба мардум ҳадяҳо медоданд, ба баррасии арзу шикоятҳои онҳо аҳаммият медоданд ва дар баъзе мавридҳо аз боҷу хироҷ мегузаштанд. Чунин амалҳо дар тасаввуроти суннатӣ бо ғояи адолат, саховатмандӣ ва масъулияти ҳоким дар назди мардум алоқаманд буданд.

Ҷашни Меҳргон ҳамчунин бо баргузории зиёфатҳо, табодули туҳфаҳо, пӯшидани либосҳои идона ва омода намудани дастархони махсус ҳамроҳӣ мешуд. Меваҳои тирамоҳӣ, аз ҷумла анор, ангур, себ, биҳӣ ва бодом, инчунин писта, гандум, ҷав ва дигар маҳсулоти кишоварзӣ дар дастархони идона ҷойгоҳи муҳим доштанд.

Дар баробари маҳсулоти кишоварзӣ, гулоб, шамъ ва испанд низ дар баъзе анъанаҳои маросимӣ истифода мешуданд. Пухтани нон аз гандуми ҳосили нав ва истифодаи нӯшокиҳои аз мева омодашуда рамзи баракат, фаровонӣ ва шукргузорӣ аз неъматҳои табиат ба ҳисоб мерафтанд. Либосҳои рангҳои сурх, зард ва арғувонӣ низ бо зебоӣ, равшанӣ ва шодмонии тирамоҳӣ пайванд дода мешуданд.

Албатта, расму ойинҳои Меҳргон дар минтақаҳо ва давраҳои гуногун яксон набуданд. Бо вуҷуди ин, меҳвари асосии ҷашн — гиромидошти ҳосил, эҳтиром ба меҳнат, саховатмандӣ ва таҳкими муносибатҳои дӯстона — дар анъанаҳои марбут ба он ҳифз гардидааст.

Яке аз хусусиятҳои муҳимми Меҳргон робитаи мустақими он бо ҳаёти иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷомеа мебошад. Дар ҷомеаҳои суннатии кишоварзӣ ҷамъоварии ҳосил натиҷаи меҳнати чандмоҳаи деҳқонон ба шумор рафта, таъмини зиндагии оилаҳо ва омодагӣ ба фасли зимистон аз он вобастагӣ дошт.

Барои деҳқонон Меҳргон рамзи анҷоми марҳилаи муҳими корҳои саҳроӣ, баҳрабардорӣ аз натиҷаи заҳмат ва захира намудани маҳсулоти ғизоӣ барои зимистон буд. Чорводорон низ дар ин давра барои нигоҳубини чорво ва таъмини хӯроки он дар фасли сармо омодагӣ мегирифтанд. Аз ин рӯ, ҷашн бо таҷрибаи иқтисодии мардум ва ташкили зиндагии мавсимӣ алоқамандии амиқ дошт.

Меҳргон ҳамчунин арзишҳои иҷтимоии саховатмандӣ ва ҳамдигардастгириро тарғиб менамуд. Дар анъанаҳои мардумӣ аёдати хешу табор, дӯстон ва ҳамсоягон, тақсими неъматҳо ва расонидани кумак ба ниёзмандон аз ҷумлаи амалҳои шоиста ба ҳисоб мерафтанд. Чунин суннатҳо ба таҳкими робитаҳои иҷтимоӣ, ҳамбастагии ҷомеа ва ташаккули муносибатҳои нек байни одамон мусоидат мекарданд.

Дар шароити муосир низ ин паҳлуи Меҳргон аҳаммияти худро гум накардааст. Ҷашн метавонад ҳамчун воситаи тарғиби фарҳанги меҳнат, дастгирии истеҳсолкунандагони ватанӣ, рушди бозори маҳсулоти кишоварзӣ, муаррифии дастовардҳои деҳқонон ва тақвияти муносибатҳои иҷтимоӣ хизмат намояд.

Баргузории намоишгоҳҳои маҳсулоти кишоварзӣ, ярмаркаҳои тирамоҳӣ, озмунҳои ҳосилнокӣ, муаррифии таҷрибаи пешқадами деҳқонон ва чорабиниҳои фарҳангӣ дар доираи Меҳргон барои баланд бардоштани мақоми меҳнати кишоварзӣ ва ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеа ба масъалаҳои амнияти озуқаворӣ замина фароҳам меорад.

Пас аз ба даст овардани истиқлоли давлатӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон эҳёи суннатҳои миллӣ ва гиромидошти мероси таърихию фарҳангии ниёгон аҳаммияти махсус пайдо кард. Дар ин раванд Меҳргон низ ҳамчун яке аз ҷашнҳои бостонии мардуми тоҷик ҷойгоҳи худро дар ҳаёти фарҳангии ҷомеа бозёфт.

Бо дастгирии сиёсати давлатӣ оид ба ҳифзи арзишҳои миллӣ ва эҳёи анъанаҳои мардумӣ, Меҳргон ҳамасола дар фасли тирамоҳ, асосан дар моҳи октябр, ҳамчун ҷашни ҳосил ва баракати замин таҷлил карда мешавад. Дар доираи чорабиниҳои бахшида ба ин ҷашн намоишгоҳҳои маҳсулоти кишоварзӣ, барномаҳои фарҳангӣ, намоиши ҳунарҳои мардумӣ ва муаррифии дастовардҳои истеҳсолкунандагони ватанӣ баргузор мегарданд.

Дар эҳё ва муаррифии ҷашнҳои миллии тоҷикон, аз ҷумла Меҳргон, саҳми ташаббусҳои фарҳангии роҳбарияти давлат ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон назаррас мебошад. Таваҷҷуҳ ба чунин ҷашнҳо барои таҳкими худшиносии миллӣ, ҳифзи ҳофизаи таърихӣ ва муаррифии фарҳанги тоҷикон дар арсаи байналмилалӣ мусоидат менамояд.

Дар баробари ин, Меҳргон бояд на танҳо ҳамчун чорабинии идона, балки ҳамчун василаи тарбияи фарҳанги меҳнат, эҳтиром ба табиат ва дастгирии кишоварзӣ мавриди истифода қарор гирад. Маҳз тавассути пайвастани арзишҳои суннатӣ бо талаботи ҷомеаи муосир метавон мазмуни иҷтимоию иқтисодии ин ҷашни бостониро боз ҳам ғанӣ гардонд.

Ҷашнҳои миллӣ яке аз воситаҳои муҳими ҳифзи хотираи таърихӣ, таҳкими ҳувияти миллӣ ва тарбияи ахлоқии насли ҷавон мебошанд. Меҳргон низ дар ин замина имкониятҳои васеъ дорад, зеро арзишҳои он ба масъалаҳои меҳнатдӯстӣ, ростқавлӣ, адолат, дӯстӣ, саховатмандӣ ва эҳтиром ба дастранҷи инсон алоқаманданд.

Омӯзиши таърихи Меҳргон ба ҷавонон имкон медиҳад, ки бо фарҳанги кишоварзии аҷдодон, таҷрибаи зиндагии мардум ва анъанаҳои ҳифзкунандаи ҳамбастагии иҷтимоӣ шинос шаванд. Тавассути баргузории чорабиниҳои маърифатӣ дар муассисаҳои таълимӣ метавон аҳаммияти ин ҷашнро дар ташаккули муносибати масъулона ба меҳнат, истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ва ҳифзи муҳити зист шарҳ дод.

Мазмуни рамзии Меҳргон, ки бо пирӯзии адолат бар зулм ва некӣ бар бадӣ пайванд дорад, барои тарбияи ҳисси масъулиятшиносӣ ва эҳтиром ба арзишҳои ахлоқӣ низ муҳим аст. Ривоятҳои таърихию адабии марбут ба Коваи Оҳангар ва Фаридун метавонанд ҳамчун маводи тарбиявӣ барои шарҳи ғояҳои озодӣ, адолат ва мубориза бар зидди беадолатӣ истифода шаванд.

Дар баробари ин, ҷашн ба ҷавонон меомӯзонад, ки фаровонӣ ва пешрафти ҷомеа натиҷаи меҳнати содиқона, ҳамкорӣ ва истифодаи самараноки имкониятҳо мебошанд. Эҳтиром ба деҳқон, боғбон, чорводор ва дигар истеҳсолкунандагони маҳсулоти зарурӣ бояд ҷузъи муҳими фарҳанги иҷтимоӣ ва ватандӯстии насли наврас бошад.

Меҳргон яке аз арзишҳои нодири мероси таърихию фарҳангии мардуми тоҷик буда, дар худ таҷрибаи чандинҳазорсолаи муносибати инсон бо табиат, фарҳанги кишоварзӣ ва низоми арзишҳои ахлоқию иҷтимоиро таҷассум менамояд. Ин ҷашн дар баробари рамзи ҷамъоварии ҳосил ва шукргузорӣ аз неъматҳои замин будан, ғояҳои меҳру муҳаббат, паймон, ростӣ, адолат, саховатмандӣ ва ҳамдигардастгириро тарғиб мекунад.

Маълумоти сарчашмаҳои таърихӣ, аз ҷумла осори Абурайҳони Берунӣ ва ривоятҳои дар «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ инъикосёфта, барои дарки мазмуни таърихӣ ва фарҳангии Меҳргон аҳаммияти муҳим доранд. Ин сарчашмаҳо нишон медиҳанд, ки ҷашн дар тӯли таърих на танҳо бо фаровонии маҳсулоти кишоварзӣ, балки бо тасаввуроти мардум дар бораи адолат, тартиботи иҷтимоӣ ва муносибатҳои неки инсонӣ алоқаманд будааст.

Дар Тоҷикистони соҳибистиқлол эҳёи Меҳргон барои ҳифзи анъанаҳои миллӣ, рушди фарҳанги меҳнат, дастгирии кишоварзӣ ва муаррифии мероси фарҳангии тоҷикон аҳаммияти хос дорад. Ҳамзамон, истифодаи имкониятҳои маърифатӣ ва тарбиявии ин ҷашн метавонад дар ташаккули насли ҷавони худогоҳ, ватандӯст, меҳнатдӯст ва эҳтиромгузор ба таъриху фарҳанги ниёгон саҳми арзанда гузорад.

Аз ин рӯ, ҳифз ва рушди анъанаҳои Меҳргон бояд ҳамчун қисми муҳими сиёсати фарҳангӣ, тарбияи маънавӣ ва таҳкими худшиносии миллӣ баррасӣ гардад. Меҳргон моро ба қадршиносии заҳмати инсон, эҳтиром ба табиат, шукргузорӣ аз баракати замин ва таҳкими дӯстиву ҳамдигарфаҳмӣ ҳидоят менамояд. Ин арзишҳо на танҳо барои ҷомеаи имрӯз, балки барои наслҳои оянда низ аҳаммияти пойдор доранд.

ҚУРБОНОВА Ширин,

сарходими илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,

доктори илмҳои таърих,