Ташаккул ва рушди илмҳои ҳуқуқшиносӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз равандҳои муҳимтарини давраи истиқлолияти давлатӣ ба ҳисоб меравад. Ин раванд на танҳо аз нуқтаи назари институтсионалӣ, балки аз лиҳози таҳаввули тафаккури ҳуқуқӣ низ аҳамияти бузург дорад. Дар маркази ин тағйироти куллӣ шахсияти Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қарор дорад, ки фаъолияти бисёрҷанбаи сиёсиву ҳуқуқии ў дар ҳама марҳилаҳои бунёди давлатдории навин ҳалкунанда будааст. Тавре ки дар таҳқиқоти муосир қайд шудааст, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва васеъ намудани донишҳои ҳуқуқӣ аз муҳимтарин масъалаҳои рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон буда, ин масъала ба муқаррароти моддаи 1 Конститутсия, ки тибқи он кишвар ҳамчун давлати ҳуқуқбунёд эълон шудааст, асос меёбад [1;1].

Пеш аз ҳама, бояд қайд кард, ки Пешвои миллат дар тӯли се даҳсолаи охир ҳамчун меъмори асосии барқарорсозӣ ва таҳкими пояҳои ҳуқуқии давлатдорӣ шинохта мешаванд. Мушкилоти солҳои аввали истиқлол, аз ҷумла бесуботии иқтисодӣ ва сиёсӣ, эҷоди як низоми нави ҳуқуқиро тақозо мекард, ки қодир бошад тамомияти давлатро ҳифз намояд ва шароитҳои мусоид барои рушди устувори мамлакатро фароҳам оварад. Дар ин росто, қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994 на танҳо оғози ислоҳоти ҳуқуқӣ, балки нишондиҳандаи тағйири шакли тафаккури ҳуқуқшиносии миллӣ гардид. Тавре ки муҳаққиқон таҳлил мекунанд, конститутсионализм дар Тоҷикистон дар шароити тағйирёбии давлатдорӣ ташаккул ёфта, хусусиятҳои хоси рушди ҳуқуқии миллиро инъикос менамояд [3;103-106].

Аз нуқтаи назари методологӣ, Пешвои миллат дар ин раванд нақши "меъмори конститутсионӣ"-ро бозидаанд, ки на танҳо дар таҳияи Конститутсияи соли 1994, балки дар тағйироти баъдӣ (солҳои 1999, 2003, 2016) низ ҳамчун иштирокчии асосӣ баромад кардаанд. Ин мавқеъ собит мекунад, ки илми ҳуқуқшиносӣ дар Тоҷикистон на фақат қонунҳоро таҳлил мекунад, балки баёнгари хусусиятҳои миллии тафаккури ҳуқуқӣ дар замони истиқлол мебошад.

Рушди илмҳои ҳуқуқшиносӣ дар ин давра бевосита бо сиёсати кадрӣ ва дастгирии мактабҳои илмии миллӣ алоқаманд аст. Пешвои миллат бо дарки зарурати ташаккули элитаи нави ҳуқуқшиносон, таъсиси муассисаҳои олии ҳуқуқшиносӣ ва такмили барномаҳои таълимиро дастгирӣ намуданд. Аз ҷумла, эълони соли 2024 ҳамчун «Соли маърифати ҳуқуқӣ» аз ҷониби Пешвои миллат далели аниқи таваҷҷӯҳи баланд ба такмили донишҳои ҳуқуқии ҷомеа мебошад [5;50]. Натиҷаи ин сиёсат ташаккули наслҳои тозае аз ҳуқуқшиносон мебошад, ки дар доираи барномаҳои байналмилалӣ таҳсил карда, илми миллиро бо стандартҳои ҷаҳонӣ ҳамоҳанг мекунанд.

Муҳим он аст, ки Пешвои миллат на фақат ислоҳоти меъёриро пеш мебаранд, балки бевосита ба раванди ҳалли масъалаҳои мубрами ҳуқуқӣ, аз ҷумла таъмини адолат, мубориза бо ҷинояткорӣ ва ҳифзи ҳуқуқи инсон таваҷҷӯҳ зоҳир мекунанд. Таҳти роҳбарии бевоситаи Президенти кишвар консепсияҳои ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ таҳия ва амалӣ шудаанд. Дар ин замина, муҳаққиқон қайд мекунанд, ки санадҳои меъёрии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар сари системаи санадҳои меъёрии ҳуқуқии мақомоти иҷроияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор доранд [5;109]. Ин мавқеъ нишон медиҳад, ки ҳамкории илм ва амалия дар замони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон хеле устувор гардида, натиҷаҳои тадқиқоти илмӣ дар раванди такмили қонунгузорӣ бештар мавриди истифода қарор мегиранд.

Дар замони муосир, яке аз самтҳои асосии сиёсати Пешвои миллат мутобиқсозии қонунгузории миллӣ ба шароитҳои ҷаҳонишавӣ ва таҳдидҳои нави амниятӣ мебошад. Давраи истиқлол нишон дод, ки мамлакат метавонад дар шароити душвортарини геополитикӣ низ худро ҳамчун давлати соҳибихтиёр нигоҳ дорад. Тавре ки маълум аст, дар солҳои 1990-1992 Конститутсияи ИҶШС ва конститутсияҳои ҷумҳуриҳои иттифоқӣ ба ислоҳоти ҷиддӣ дучор шуданд. Дар Тоҷикистон, аз ҷумла, ба моддаҳои 6 ва 7 Конститутсия тағйирот ворид карда шуд, ки ба мавқеи ҳизбҳои коммунистӣ дар низоми сиёсӣ ва мундариҷаи ҳуқуқи шаҳрвандон ба иттиҳодияҳо иртибот доштанд [7;78-80]. Ин таърихи ташаккули низоми ҳуқуқии миллӣ собит мекунад, ки Пешвои миллат дар ҳама марҳилаҳои пурпечидаи ташаккули давлатдорӣ дар маркази тағйироти ҳуқуқӣ қарор доштанд.

Яке аз дастовардҳои муҳими сиёсати ҳуқуқии Пешвои миллат таваҷҷӯҳ ба масъалаҳои ҳуқуқу озодиҳои инсон мебошад. Дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ қайд шудааст, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати ҳуқуқбунёд инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ буда, эътироф, риоя ва ҳифзи онҳо вазифаи давлат мебошад [6;1]. Ин равиш аз он гувоҳӣ медиҳад, ки илми ҳуқуқшиносӣ тадриҷан аз таҳлили формалии меъёрҳо ба баррасии амалии татбиқи онҳо мегузарад.

Ҷанбаи дигари сиёсати Пешвои миллат ҳифзи арзишҳои миллӣ тавассути механизмҳои ҳуқуқӣ мебошад. Танзими ҳуқуқии анъана ва маросимҳо нишон медиҳад, ки ҳуқуқ дар Тоҷикистон на танҳо воситаи танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ, балки василаи ҳифзи ҳувияти фарҳангӣ низ мебошад. Дар таълимоти ҳуқуқии муосир моҳияти Конститутсия ҳамчун як навъ шартномаи ҷамъиятӣ маҳсуб мешавад, ки дар он муносибатҳои муҳими байни давлат ва шаҳрванд муқаррар карда мешаванд [8;28]. Чунин равиш барои ташаккули модели миллии ҳуқуқшиносӣ аҳамияти калидӣ дорад, зеро он имкон медиҳад, ки робитаи чуқури байни ҳуқуқ ва фарҳанг мавриди таҳлил қарор гирад.

Ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, ки бо ташаббуси Пешвои миллат амалӣ гардиданд, ба таҳкими адолати судӣ ва баланд бардоштани самаранокии фаъолияти судҳо равона шуданд. Дар ин замина, муҳаққиқон қайд мекунанд, ки гарчанде ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ амалӣ шуда бошанд ҳам, дар барномаҳои аввали ислоҳот такмили баъзе институтҳои мурофиаи ҷиноятӣ ба таври кофӣ инъикос нагардидааст [4;1]. Ин нукта собит мекунад, ки сарфи назар аз дастовардҳои назарраси Пешвои миллат, илми ҳуқуқшиносӣ то ҳол дар ҳоли рушд ва такмил мебошад. Дар натиҷаи ислоҳот, масъалаҳои мустақилияти судҳо, таъмини баррасии одилонаи парвандаҳо ва татбиқи стандартҳои байналмилалӣ ба самтҳои афзалиятноки тадқиқотӣ табдил ёфтанд.

Боиси тазаккур аст, ки дар маросими ифтитоҳи бинои нави Прокуратураи ноҳияи Сино ва Институти омӯзиши масъалаҳои қонуният, тартиботи ҳуқуқӣ, ҷинояткорӣ ва такмили ихтисоси кормандони мақомоти Прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат ба масъулин дастури махсус доданд, ки пешгирии вайронкунии қонун, аз ҷумла терроризм ва экстремизм қатъӣ назорат карда шавад ва бо эҷоди маърифати ҳуқуқӣ дар байни шаҳрвандон бевосита ҳукмронии қонун таъмин карда шавад [4]. Чунин таваҷҷӯҳи амалӣ ба ҳуқуқ майдони тадқиқоти илмиро ҳамеша фаровон ва мубрам нигоҳ медорад.

Дар ҷамъбаст, метавон қатъиян гуфт, ки Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар рушди илмҳои ҳуқуқшиносӣ нақши асосӣ ва бориз доранд. Маҳз сиёсати ҳадафманди ў, дастгирии мактабҳои илмӣ, таъсиси муассисаҳои нави тадқиқотӣ ва ташаббусҳои қонунгузорӣ заминаи устувор барои пешрафти ҳуқуқшиносии миллиро фароҳам оварданд. Тавре ки истиқлол барои ҳар як миллат неъмати бебаҳо аст, он катализатори ифтихори миллӣ, асоси рушд ва пояи устувори ваҳдат ва тамомияти давлатӣ мебошад [2;1].

Ба назари мо, дар оянда таваҷҷӯҳи илми ҳуқуқшиносӣ ба се самти муҳим равона карда мешавад: аввалан, рақамикунонии низоми ҳуқуқӣ ва танзими муносибатҳои интернетӣ; дуюм, такмили механизмҳои ҳуқуқии мубориза бо ҷиноятҳои кибернетикӣ; сеюм, ҳифзи ҳуқуқи инсон дар фазои рақамӣ. Пешвои миллат бо назардошти мушкилоти ҷаҳони имрӯз, ки бо таҳдидҳои нави минтақавӣ ва ҷаҳонӣ рӯбарӯ ҳастанд, ба олимони мамлакат зарурати рушди соҳаҳои нави ҳуқуқиро мунтазам ёдовар мешаванд. Ин вазифа аз илми ҳуқуқшиносии тоҷик таҳлили амиқ, танқиди худидоракунанда ва таҳияи модели миллии адолати ҳуқуқиро, ки ба анъанаҳои тоҷикӣ ва стандартҳои ҷаҳонӣ ҷавобгӯ бошад, талаб мекунад. Бо вуҷуди мушкилиҳои мавҷуда, таҳлили гузашта нишон медиҳад, ки Пешвои миллат тавонистааст заминаи сарвати фикрии ҳуқуқии мамлакатро барои солҳои оянда таъмин намояд. Бинобар ин, илми ҳуқуқшиносӣ дар Тоҷикистон ҳамчун раванди динамикӣ ва стратегӣ ташаккул ёфта, дар рушди дурнамои давлатдорӣ нақши муҳим мебозад.

ГАДОАЛИЕВА Наргис

ходими калони илмии шўъбаи ИДМ

Институти омузиши масъалаҳои давлатҳои Осиёи ва Аврупо

Академияи милии илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон,

номзади илмҳои ҳуқуқ

АДАБИЁТ:

 1. Давронов И.О., Касымова Ф.А. Специфика преподавания конституционного права в вузах Республики Таджикистан (на примере филиала Московского государственного университета имени М.В. Ломоносова в городе Душанбе) // Universum: экономика и юриспруденция. — 2024. — № 6 (114). — С. 1-4. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/spetsifika-prepodavaniya-konstitutsionnogo-prava-v-vuzah-respubliki-tadzhikistan-na-primere-filiala-moskovskogo-gosudarstvennogo

2. Шарифзода А., Шарифзода М.Т. Государственная независимость и ее значение // Вестник Таджикского национального университета. — 2018. — № 5. — С. 1-5. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/gosudarstvennaya-nezavisimost-i-ee-znachenie

3. Муромцев Г.И., Хакимов Ш.К. Современный таджикский конституционализм: специфика становления и эволюции // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Юридические науки. — 2012. — № S5. — С. 103-112. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennyy-tadzhikskiy-konstitutsionalizm-spetsifika-stanovleniya-i-evolyutsii

4. Рахмаджонзода Р.Р. Уголовно процессуальная политика Республики Таджикистан // Осори Академияи ВКД Ҷумҳурии Тоҷикистон. — 2023. — № 2. — С. 1-4. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ugolovno-protsessualnaya-politika-respubliki-tadzhikistan

5. Камолов И.И. Юридическая природа нормативных актов Президента Республики Таджикистан // Бизнес в законе. — 2014. — № 2. — С. 108-112. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/yuridicheskaya-priroda-normativnyh-aktov-prezidenta-respubliki-tadzhikistan

6. Кенджаев Ш.Ю. К вопросу о современном понимании правового государства // Вестник Таджикского государственного университета права, бизнеса и политики. — 2009. — № 4. — С. 1-6. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-sovremennom-ponimanii-pravovogo-gosudarstva

7. Гафурзода А.Д., Зоир Д.М. Динамика конституционного обеспечения суверенитета государств на постсоветском пространстве: опыт Таджикистана // Теоретическая и прикладная юриспруденция. — 2024. — № 4 (22). — С. 78-87. — DOI: 10.22394/3034-2813-2024-4-78-87. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/dinamika-konstitutsionnogo-obespecheniya-suvereniteta-gosudarstv-na-postsovetskom-prostranstve-opyt-tadzhikistana

8. Мухторов К.Т. Constitutionalism of Tajikistan: Law Issues of its Implementation and Development // Вестник Таджикского национального университета. — 2015. — № 2/5 (198). — С. 25-32. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/constitutionalism-of-tajikistan-law-issues-of-its-implementation-and-development