Аннотатсия
Мақолаи мазкур ба таҳқиқи ҳамаҷонибаи робитаи мутақобилаи соҳибихтиёрии давлатӣ, бисёрқутбӣ ва сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити дигаргуншавии низоми муосири муносибатҳои байналмилалӣ бахшида шудааст. Муаллиф бар он назар аст, ки асри бисту якум бо тағйир ёфтани сохтори фазои сиёсии ҷаҳон, бозтақсимшавии захираҳои иқтисодӣ, технологӣ ва ҳарбиву сиёсӣ, тақвияти марказҳои минтақавии нуфуз ва ҳамзамон афзоиши вобастагии мутақобилаи давлатҳо тавсиф мешавад. Дар чунин шароит соҳибихтиёрии давлатӣ хусусияти бисёрҷанба касб намуда, на танҳо мустақилияти сиёсиву ҳуқуқӣ, балки устувории иқтисодӣ, энергетикӣ, озуқаворӣ, иттилоотиву технологӣ ва ниҳодиро низ фаро мегирад.
Дар мақола ба таҳаввули сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз давраи ташаккули давлатдорӣ ва муноқишаи мусаллаҳонаи дохилӣ то ташаккули самти сиёсати хориҷии аз лиҳози ниҳодӣ мукаммал, бисёрсамта ва воқеъбинона таваҷҷуҳи махсус зоҳир шудааст. Асосҳои контсептуалии сиёсати хориҷӣ, доктринаи «дарҳои боз», нақши ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳамкории минтақавӣ ва дипломатияи бисёрҷониба мавриди таҳлил қарор гирифтаанд. Самтҳои афзалиятноки фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон, аз ҷумла муносибатҳо бо давлатҳои Осиёи Марказӣ, Федератсияи Россия, Ҷумҳурии Мардумии Чин, кишварҳои Ғарб, ҷаҳони ислом ва Осиёи Ҷанубӣ, инчунин иштироки кишвар дар фаъолияти Созмони Милали Муттаҳид, Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, Созмони ҳамкории Шанхай, Созмони Аҳдномаи амнияти дастаҷамъӣ ва дигар сохторҳои байналмилалӣ баррасӣ мешаванд.
Дипломатияи об ҳамчун яке аз самтҳои намоёни фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон алоҳида таҳқиқ гардидааст. Ин самт ба давлат имкон медиҳад, ки омили ҷуғрофӣ ва захиравиро ба воситаи ҳамкории байналмилалӣ ва тақвияти нақши мустақилонаи худ дар муносибатҳои дипломатӣ табдил диҳад. Муаллиф ба хулоса меояд, ки дар шароити бисёрқутбӣ устувории соҳибихтиёрӣ на аз ҷудо шудан аз ҷаҳони беруна, балки аз қобилияти давлат барои гуногунсамт гардондани робитаҳои хориҷӣ, ҳамоҳанг сохтани манфиатҳои миллӣ бо уҳдадориҳои байналмилалӣ ва истифодаи ниҳодҳои бисёрҷониба ҷиҳати ҳалли мушкилоти фаромиллӣ вобаста мебошад.
Калидвожаҳо: соҳибихтиёрии давлатӣ, бисёрқутбӣ, муносибатҳои байналмилалӣ, сиёсати хориҷӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон, Осиёи Марказӣ, ҳуқуқи байналмилалӣ, бисёрсамтӣ, дипломатия, дипломатияи об, амнияти миллӣ, рушди устувор, ҳамкории минтақавӣ.
Муқаддима
Низоми муосири муносибатҳои байналмилалӣ ба марҳалаи дигаргунсозии сохторӣ ворид гардидааст, ки моҳият ва паёмадҳои он ҳанӯз шарҳи ниҳоии назариявии худро пайдо накардаанд. Тағйир ёфтани тавозуни ҷаҳонии неруҳо, тақвияти марказҳои минтақавии нуфуз, рушди технологияҳои нав, афзоиши вобастагии мутақобилаи иқтисодҳо, дигаргуншавии низоми иртибототи байналмилалӣ ва зуҳури шаклҳои нави таъмини амният муҳити сифатан наверо барои фаъолияти давлат ба вуҷуд меоваранд.
Агар дар асри бист масъалаи соҳибихтиёрии давлатӣ асосан аз дидгоҳи тамомияти арзӣ, истиқлоли сиёсӣ ва қобилияти мустақилона амалӣ намудани ҳокимияти давлатӣ баррасӣ мешуд, пас дар асри бисту якум мазмуни ин мафҳум ба таври назаррас густариш ёфтааст. Давлат ҳамзамон бо хатарҳои ҳарбӣ, иқтисодӣ, иттилоотӣ, технологӣ, экологӣ, демографӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ мешавад. Аз ин рӯ, соҳибихтиёрии воқеӣ на танҳо эътирофи ҳуқуқии истиқлол, балки мавҷудияти имконҳои ниҳодӣ барои мустақилона қабул кардан ва амалӣ намудани қарорҳои стратегиро низ дар назар дорад.
Ин масъала барои давлатҳои Осиёи Марказӣ, ки пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шуравӣ ҳамчун субъектҳои мустақили ҳуқуқи байналмилалӣ ташаккул ёфтанд, аҳамияти махсус дорад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи соҳибихтиёрӣ дорои ҷанбаи иловагии таърихӣ мебошад, зеро ташаккули давлати мустақил дар шароити буҳрони шадиди дохилӣ ва муқовимати шаҳрвандӣ сурат гирифтааст. Дар чунин вазъият сиёсати хориҷӣ ногузир на танҳо ба эътирофи байналмилалии давлати нав, балки, пеш аз ҳама, ба таъмини сулҳ, ризоияти миллӣ, тамомияти арзӣ ва барқарорсозии минбаъдаи иҷтимоиву иқтисодӣ равона шуда буд.
Аз ин рӯ, самти муосири сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистонро на ҳамчун маҷмуи чорабиниҳои алоҳидаи дипломатӣ, балки ҳамчун натиҷаи таҳаввули тӯлонии стратегияи давлатӣ баррасӣ кардан ба мақсад мувофиқ аст. Дар ин стратегия амнияти миллӣ, рушди иқтисодӣ, ҳамкории минтақавӣ ва ҳамкории байналмилалӣ бо ҳам робитаи зич доранд.
Ҳадафи таҳқиқоти мазкур муайян намудани хусусиятҳои ташаккул ва татбиқи сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар заминаи дигаргуншавии низоми байналмилалӣ ва ташаккули тартиби ҷаҳонии бисёрқутба мебошад.
Барои расидан ба ин ҳадаф иҷрои вазифаҳои зерин зарур аст:
1. Мазмуни муосири соҳибихтиёрии давлатиро шарҳ додан.
2. Хусусиятҳои асосии низоми дар ҳоли ташаккули бисёрқутбаро муайян намудан.
3. Марҳалаҳои асосии ташаккули сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистонро пайгирӣ кардан.
4. Асосҳои контсептуалӣ ва ниҳодии низоми сиёсати хориҷиро таҳлил намудан.
5. Самтҳои асосии фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян кардан.
6. Хатарҳои нави марбут ба соҳибихтиёрӣ ва самтҳои ояндадори стратегияи сиёсати хориҷии давлатро муайян намудан.
Асоси методологии таҳқиқотро равишҳои низомӣ, таърихию сиёсӣ, муқоисавӣ ва ниҳодӣ ташкил медиҳанд. Омезиши ин равишҳо имкон медиҳад, ки сиёсати хориҷӣ ҳамчун низоми томе баррасӣ шавад, ки ҳамзамон аз хусусиятҳои дохилии давлат, муҳити минтақавӣ ва равандҳои ҷаҳонӣ вобастагӣ дорад.
*****
Соҳибихтиёрии давлатӣ яке аз мафҳумҳои бунёдии назарияи муносибатҳои байналмилалӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ мебошад. Дар фаҳмиши классикӣ он волоияти ҳокимияти давлатиро дар ҳудуди қаламрави худ ва мустақилияти давлатро дар муносибатҳои хориҷӣ ифода мекунад.
Аммо равандҳои муосир нишон медиҳанд, ки фаҳмиши соҳибихтиёрӣ танҳо дар доираи меъёрҳои расмии ҳуқуқӣ барои таҳлили мавқеи воқеии давлат дар сиёсати ҷаҳонӣ дигар кофӣ нест.
Дар асри бисту якум сухан дар бораи соҳибихтиёрии бисёрҷанба рафтан ба мақсад мувофиқ аст, ки чанд ҷузъи бо ҳам алоқамандро дар бар мегирад.
Якум, соҳибихтиёрии сиёсиву ҳуқуқӣ мебошад, ки мустақилияти ниҳодҳои давлатиро дар қабули қарорҳо ва эътирофи давлатро ҳамчун субъекти комилҳуқуқи ҳуқуқи байналмилалӣ дар назар дорад.
Дуюм, соҳибихтиёрии ҳудудӣ аст, ки ба таъмини тамомияти арзӣ, назорати сарҳадҳои давлатӣ ва ҳифзи аҳолӣ алоқаманд мебошад.
Сеюм, соҳибихтиёрии иқтисодӣ мебошад, ки дар қобилияти давлат барои нигоҳ доштани устувории иқтисоди миллӣ, таъмини соҳаҳои ҳаётан муҳим ва гуногунсамт гардондани робитаҳои иқтисодии хориҷӣ ифода меёбад.
Чорум, соҳибихтиёрии энергетикӣ ва озуқаворӣ аст, ки аҳамияти он дар пайи буҳронҳои ҷаҳонӣ, халалдор шудани занҷираҳои таъминоту интиқол ва тағйирёбии бозорҳои ҷаҳонӣ ба таври назаррас афзудааст.
Панҷум, соҳибихтиёрии иттилоотиву фанноварӣ (технологӣ) мебошад, ки қобилияти давлатро барои ҳифзи зерсохтори рақамӣ, фазои иттилоотӣ ва маълумоти давлатӣ фаро мегирад.
Ниҳоят, соҳибихтиёрии ниҳодӣ низ аҳамияти калон пайдо мекунад, яъне қобилияти ниҳодҳои давлатӣ барои фаъолияти самаранок, таъмини тартиботи ҷамъиятӣ ва татбиқи стратегияи дарозмуддати рушд.
Ҳамин тариқ, дар шароити муосир соҳибихтиёриро танҳо ба принтсипи дахолат накардан ба корҳои дохилии давлат баробар донистан мумкин нест. Он маҷмуи имконҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, технологӣ ва иҷтимоии давлатро ҷиҳати мустақилона муайян кардан ва татбиқ намудани афзалҳои миллӣ ифода мекунад.
Дар баробари ин, вобастагии мутақобилаи муосир соҳибихтиёриро аз байн намебарад, балки усулҳои татбиқи онро тағйир медиҳад. Давлат наметавонад худро комилан аз иқтисоди ҷаҳонӣ, созмонҳои байналмилалӣ, шабакаҳои иртиботии фаромиллӣ ва равандҳои фаромарзӣ ҷудо созад. Аз ин рӯ, стратегияи самаранок на худҷудосозӣ, балки идора кардани вобастагии мутақобила мебошад.
*****
Яке аз хусусиятҳои марказии тартиби ҷаҳонии муосир гузариш аз сохтори нисбатан соддаи низоми байналмилалӣ ба низоми мураккабтари марказҳои нуфузи сиёсӣ, иқтисодӣ ва фанноварӣ (технологӣ) мебошад.
Баҳси назариявӣ дар бораи хусусияти ҷаҳони муосир идома дорад. Бо вуҷуди ин, равандҳои тақвияти нуфузи давлатҳо ва минтақаҳое, ки қаблан ба равандҳои ҷаҳонӣ таъсири нисбатан камтар доштанд, ба таври воқеӣ мушоҳида мешаванд. Аҳамияти Осиё, Шарқи Наздик, Осиёи Марказӣ, Африқо ва минтақаҳои дигар меафзояд.
Дар айни замон бисёрқутбиро набояд ба таври худкор ҳамчун ташаккули ниҳоии низоми устувор ва аз лиҳози ниҳодӣ комил маънидод кард. Дақиқтар мебуд, ки роҷеъ ба раванди ташаккули сохтори бисёрқутба сухан гӯем, ки бо рақобат ва ҳамзамон вобастагии мутақобилаи марказҳои гуногуни қудрат ҳамроҳ мебошад.
Муҳити бисёрқутба барои давлатҳои дорои имконҳои миёна ва маҳдуд ҳам хатарҳои иловагӣ ва ҳам имконҳои нав фароҳам меоварад.
Ба қатори хатарҳо инҳо дохил мешаванд: шиддат гирифтани рақобати давлатҳои бузург; афзоиши таҳримҳо ва маҳдудияи иқтисодӣ; сиёсӣ шудани тиҷорат ва технологияҳо; густариши низоъҳои иттилоотӣ; афзоиши ноустуворӣ дар минтақаҳои алоҳида; зиёд шудани фишор ба давлатҳое, ки маҷбуранд манфиатҳои чанд маркази қудратро ба назар гиранд.
Ҳамзамон имконҳои нав низ ба вуҷуд меоянд: гуногунсамт гардондани робитаҳои хориҷӣ; ҷалби сармоя аз сарчашмаҳои гуногун; тавсеаи робитаҳои нақлиётӣ ва энергетикӣ; рушди қолабҳои ҳамкории минтақавӣ; истифодаи созмонҳои байналмилалӣ барои пешбурди ташаббусҳои миллӣ.
Аз ин рӯ, бисёрқутбӣ танҳо дар сурате метавонад хусусияти созанда дошта бошад, ки бар ҳуқуқи байналмилалӣ такя намуда, баробарҳуқуқии давлатҳоро эътироф кунад.
Маҳз дар ҳамин ҷо робитаи усулии бисёрқутбӣ ва соҳибихтиёрӣ зоҳир мегардад. Агар бисёрқутбӣ танҳо ба рақобати давлатҳои бузург барои тақсими соҳаҳои нуфуз табдил ёбад, метавонад ноустувориро тақвият диҳад. Аммо агар он ба тавозуни манфиатҳо, меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва дипломатияи бисёрҷониба асос ёбад, метавонад барои интихоби мустақилонаи давлатҳо фазои васеътар фароҳам оварад.
*****
Дар шароити бозсозии сохтории низоми ҷаҳонӣ аҳамияти ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун асоси умумии меъёрии муносибатҳои байналмилалӣ меафзояд.
Принтсипҳои баробарҳуқуқии соҳибихтиёронаи давлатҳо, тамомияти арзӣ, ҳалли осоиштаи баҳсҳо, истифода накардани қувва ё таҳдид ба истифодаи он, дахолат накардан ба корҳои дохилӣ ва иҷрои софдилонаи уҳдадориҳои байналмилалӣ аҳамияти бунёдии худро нигоҳ медоранд.
Мушкилоти тартиби байналмилалии муосир на он қадар дар набудани меъёрҳои дахлдор, балки бештар дар тафовутҳои тафсир ва татбиқи амалии онҳо зоҳир мегардад.
Барои давлатҳое, ки дорои захираҳои маҳдуди иқтисодӣ ва ҳарбиву сиёсӣ мебошанд, ҳуқуқи байналмилалӣ аҳамияти махсус дорад. Он созукорҳои (механизмҳои) ниҳодии ҳифзи соҳибихтиёрӣ, иштирок дар созмонҳои байналмилалӣ ва пешбурди манфиатҳои миллиро на танҳо тавассути муносибатҳои дуҷониба, балки бо роҳи дипломатияи бисёрҷониба низ фароҳам меоварад.
Дар ин замина иштироки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар фаъолияти Созмони Милали Муттаҳид аҳамияти стратегӣ пайдо мекунад. Минбарҳои байналмилалӣ ба кишвар имкон медиҳанд, ки масъалаҳои бевосита марбут ба манфиатҳои миллии худро ба сатҳи ҷаҳонӣ барорад. Пеш аз ҳама, сухан дар бораи масъалаҳои об, тағйирёбии иқлим, рушди устувор ва амнияти минтақавӣ меравад.
Ҳамин тариқ, дипломатияи бисёрҷониба ба яке аз созукорҳои (механизмҳои) тавсеаи мақоми мустақилонаи давлат ҳамчун иштирокчии муносиботи байналмилалӣ табдил меёбад.
*****
Ташаккули Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун субъекти мустақили ҳуқуқи байналмилалӣ соли 1991 оғоз гардид. Аллакай 2 марти соли 1992 давлат узви Созмони Милали Муттаҳид шуд, ки ин рӯйдод марҳалаи муҳими эътирофи байналмилалию ҳуқуқии Истиқлоли кишвар ба ҳисоб меравад.
Аммо раванди ташаккули низоми сиёсати хориҷӣ дар шароити ниҳоят мураккаби дохилӣ сурат гирифт. Муноқишаи шаҳрвандии солҳои навадуми асри бист ба мазмун ва афзалҳои фаъолияти байналмилалии кишвар таъсири назаррас расонд.
Дар ин давра сиёсати хориҷӣ асосан хусусияти таъмини амният ва бақои сиёсии давлатро дошт. Вазифаи муҳимтарин қатъи муқовимати мусаллаҳона ва расидан ба ризоияти миллӣ буд.
Раванди музокирот нақши махсус бозид. Солҳои 1994–1997 ҳашт даври музокироти байни тоҷикон баргузор гардид. Натиҷаи ин раванд 27 июни соли 1997 ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ буд.
Ин таҷриба барои дарки дипломатияи муосири Тоҷикистон аҳамияти усулӣ дорад. Ҳалли осоиштаи муноқиша зарурати муколамаи сиёсӣ, миёнаравии байналмилалӣ ва ҳамкории бисёрҷонибаро дар рафъи буҳронҳои дохилӣ нишон дод.
Пас аз ба эътидол омадани вазъи сиёсии дохилӣ сиёсати хориҷӣ тадриҷан аз модели асосан вокунишӣ ба самти дарозмуддат ва стратегӣ гузашт.
*****
Яке аз марҳалаҳои муҳими рушди ниҳодии сиёсати хориҷӣ қабули нахустин Контсепсияи сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар моҳи сентябри соли 2002 буд.
Таҳия ва ба расмият даровардани контсепсияи сиёсати хориҷӣ имкон дод, ки манфиатҳои миллӣ, афзалҳои асосӣ ва воситаҳои фаъолияти байналмилалии давлат ба низоми муайян дароварда шаванд.
Ҳамзамон доктринаи «дарҳои боз» ташаккул ёфт, ки мазмуни он бо сиёсати бисёрсамта, гуногунсамт гардондани робитаҳои байналмилалӣ ва талош барои рушди ҳамкорӣ бо доираи ҳарчи васеи давлатҳо алоқаманд аст.
Дар ин маврид бисёрсамтӣ маънои барқарор намудани тавозуни механикиро байни ҳамаи шарикони хориҷӣ надорад. Моҳияти оқилонаи он аз коҳиш додани вобастагии аз ҳад зиёд ба як самти робитаҳои байналмилалӣ иборат мебошад.
Барои давлате, ки бозори дохилии маҳдуд, маҳрумӣ аз баромад ба баҳр ва релефи мураккаби кӯҳӣ дорад, чунин стратегия аҳамияти воқеии иқтисодӣ дорад.
27 январи соли 2015 Контсепсияи нави сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ гардид, ки дар он тағйироти муҳити байналмилалӣ ва таҷрибаи андӯхтаи фаъолияти дипломатӣ инъикос ёфта буданд.
Арсаи сиёсати хориҷӣ ҳамчун сиёсати мустақил, бисёрсамта ва воқеъбинона муайян гардид, ки бар манфиатҳои миллӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ асос меёбад.
Ҳамин тариқ, таҳаввули сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистонро шартан ба се марҳалаи бо ҳам алоқаманд ҷудо кардан мумкин аст:
Марҳалаи якум — ташаккули мақоми байналмилалию ҳуқуқии давлат.
Марҳалаи дуюм — таъмини сулҳу амният ва барқарорсозии давлатдорӣ.
Марҳалаи сеюм — ниҳодинасозӣ ва гуногунсамтгардонии стратегии робитаҳои хориҷӣ.
*****
Ҷуғрофия ба сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсири бевосита мерасонад.
Набудани баромад ба баҳр, релефи мураккаби кӯҳӣ, дурӣ аз бозорҳои асосии ҷаҳонӣ ва мавҷудияти сарҳади тӯлонӣ бо Афғонистон низоми хоси афзалҳои сиёсати хориҷиро ташаккул медиҳанд.
Дар ин замина сиёсати хориҷӣ ҳамзамон воситаи таъмини амнияти миллӣ, тавсеаи робитаҳои нақлиётӣ, ҷалби сармоя, рушди энергетика, гуногунсамт гардондани тиҷорат ва таъмини ҳамкории минтақавӣ мебошад.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон принтсипи гуногунсамт гардондани робитаҳои геоиқтисодӣ аҳамияти махсус дорад. Ҳар қадар ки давлат ба роҳҳои нақлиётӣ, тиҷоратӣ, энергетикӣ ва сармоягузории бештар дастрасӣ дошта бошад, ҳамон қадар имконияти он барои муқовимат ба таконҳои иқтисодии беруна афзун мегардад.
Аз ин рӯ, пайвастагии зерсохторӣ ҷузъи таркибии фаҳмиши муосири соҳибихтиёрӣ мегардад.
Дар шароити набудани роҳҳои мустақими баҳрӣ рушди масирҳои автомобилгард ва роҳи оҳан, иштирок дар долонҳои фароминтақавӣ ва таҳкими робитаҳо бо Чин, Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ на танҳо аҳамияти иқтисодӣ, балки аҳамияти стратегӣ низ пайдо мекунанд.
*****
Осиёи Марказӣ дар низоми афзалҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон мавқеи махсус дорад.
Барои давлате, ки дар маркази Авруосиё ҷойгир буда, бо якчанд кишвари минтақа робитаи мустақим дорад, суботи Осиёи Марказӣ барои амнияти миллӣ ва рушди иҷтимоиву иқтисодӣ аҳамияти бевосита дорад.
Рӯзномаи муосири минтақавӣ чанд самти бо ҳам алоқамандро фаро мегирад.
Якум, амният.
Хатарҳои терроризм, ифротгароӣ, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, ҷинояткории фаромиллӣ ва эҳтимоли ноором гардидани қаламравҳои ҳамсоя аҳамияти махсус доранд.
Дуюм, ҳамкории обию энергетикӣ.
Хусусияти фаромарзии захираҳои об ҷустуҷӯи созукорҳоеро (механизмҳоеро) тақозо мекунад, ки манфиатҳои давлатҳои болооб ва поёноби дарёҳоро ба ҳам мувофиқ созанд.
Сеюм, пайвастагии нақлиётӣ.
Рушди зерсохтори минтақавӣ метавонад ҷудоии иқтисодии давлатҳои Осиёи Марказиро коҳиш дода, дастрасии онҳоро ба бозорҳои хориҷӣ васеъ намояд.
Чорум, ҳамкории иқтисодӣ.
Тавсеаи тиҷорат, сармоягузорӣ ва татбиқи пружаҳои муштарак заминаи моддии суботи минтақавиро фароҳам меоварад.
Панҷум, ҳамкории башардӯстона.
Маориф, фарҳанг, илм ва табодули академӣ метавонанд барои ташаккули эътимоди дарозмуддат байни ҷомеаҳо замина гузоранд.
Ҳамин тариқ, ҳамкории минтақавиро на ҳамчун алтернативаи соҳибихтиёрии миллӣ, балки ҳамчун яке аз воситаҳои таҳкими он баррасӣ кардан зарур аст.
*****
Бисёрсамтии сиёсати хориҷӣ бештар дар рушди муносибатҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон бо марказҳои гуногуни қудрат зоҳир мегардад.
Самти Россия аз нигоҳи таърихӣ дар масъалаҳои амният, иқтисод, муҳоҷират, робитаҳои башардӯстона ва ҳамкории минтақавӣ ҷойгоҳи муҳим дорад.
Самти Чин дар соҳаҳои сармоягузорӣ, зерсохтор, тиҷорат, энергетика ва пайвастагии нақлиётӣ аҳамияти рӯзафзун пайдо мекунад.
Муносибатҳо бо Иттиҳоди Аврупо ва Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ба ҳамкории иқтисодӣ, рушди неруи инсонӣ, барномаҳои таълимӣ, масъалаҳои амният ва ҳамкории ниҳодӣ иртибот доранд.
Самти Осиёи Ҷанубӣ имконҳои иловагиро барои рушди робитаҳои энергетикӣ ва нақлиётӣ фароҳам меоварад. Дар ин замина лоиҳаи CASA-1000 намунаи равшани иқтидори ҳамкории энергетикии минтақавӣ мебошад.
Ҳамин тариқ, сиёсати бисёрсамта ба Тоҷикистони муосир имкон медиҳад, ки аз захираҳои гуногуни хориҷии рушд истифода барад ва ҳамзамон кӯшиш намояд, ки мубталои вобастагии стратегии аз ҳад зиёд дар як самт нагардад.
*****
Барои давлате, ки дорои захираҳои моддии нисбатан маҳдуд аст, иштирок дар созмонҳои байналмилалӣ воситаи муҳими тақвияти мақоми мустақилонаи дипломатӣ мебошад.
Созмони Милали Муттаҳид мавқеи вижа дорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон тавассути созукорҳои (механизмҳои) ин созмон масъалаҳои рушди устувор, амнияти обӣ, тағйирёбии иқлим ва суботи минтақавиро пеш мебарад.
Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил имконҳои ҳамкориро дар соҳаҳои иқтисодӣ, башардӯстона, муҳоҷират ва ҳифзи ҳуқуқ фароҳам меоварад.
Созмони ҳамкории Шанхай минбари ҳамкории минтақавӣ оид ба масъалаҳои амният, мубориза бо терроризм ва ифротгароӣ, робитаҳои иқтисодӣ ва пайвастагии нақлиётӣ мебошад.
Созмони Аҳдномаи амнияти дастаҷамъӣ аз нигоҳи амнияти дастаҷамъӣ ва ҳифзи марзҳои ҷанубии Осиёи Марказӣ аҳамияти махсус дорад.
Созмони ҳамкории иқтисодӣ имконҳои иловагиро барои рушди тиҷорат, нақлиёт, энергетика ва робитаҳои иқтисодӣ миёни кишварҳои Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ фароҳам меоварад.
Ҳамин тариқ, иштирок дар созмонҳои байналмилалӣ ду вазифаро иҷро мекунад. Аз як тараф, он дастрасӣ ба созукорҳои (механизмҳои) дастаҷамъии ҳалли мушкилотро таъмин менамояд. Аз тарафи дигар, ба давлат имкон медиҳад, ки рӯзномаи байналмилалии хешро пеш барад.
*****
Яке аз самтҳои намоёни фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон дипломатияи об мебошад.
Аҳамияти ин соҳа бо хусусиятҳои объективии табиӣ ва ҷуғрофии кишвар муайян мегардад. Минтақаҳои кӯҳистонии Тоҷикистон дар ташаккули захираҳои оби Осиёи Марказӣ нақши муҳим доранд ва ҳамзамон таҳти таъсири тағйирёбии иқлим ва обшавии босуръати пиряхҳо қарор мегиранд.
Дар чунин шароит масъалаҳои об аз доираи сиёсати экологӣ хеле фаротар мераванд. Онҳо амнияти озуқаворӣ, амнияти энергетикӣ, кишоварзӣ, устувории экологӣ, рушди иҷтимоиву иқтисодӣ ва муносибатҳои байнидавлатиро фаро мегиранд.
Ҷумҳурии Тоҷикистон пайваста масъалаҳои обро ба сатҳи байналмилалӣ мебарорад. Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» барои солҳои 2005–2015 ва Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» барои солҳои 2018–2028 намунаҳои муҳими чунин дипломатия мебошанд.
Рӯзномаи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо низ аҳамияти махсус пайдо мекунад.
Аз нуқтаи назари илмӣ ва таҳлилӣ, дипломатияи об намунаи ҷолиби табдил додани хусусияти ҷуғрофии давлат ба захираи тақвиятдиҳандаи мақоми байналмилалии он мебошад.
Ба ибораи дигар, давлат метавонад нақши дипломатии худро на танҳо тавассути воситаҳои анъанавии таъсири сиёсӣ, балки бо роҳи ташаккул додани рӯзномаи байналмилалӣ дар атрофи масъалаҳое тақвият бахшад, ки дар онҳо таҷрибаи миллӣ ва мавқеи ҷуғрофии он аҳамияти воқеӣ доранд.
*****
Низоми муосири хатарҳо аз модели классикии амният фарқ мекунад.
Агар хатарҳои анъанавӣ асосан бо таҷовузи ҳарбӣ ва муноқишаҳои ҳудудӣ алоқаманд дониста мешуданд, имрӯз устувории давлат аз доираи хеле васеътари омилҳо вобаста мебошад.
Ба ҷумлаи хатарҳои нав инҳо дохил мешаванд:
Хатарҳои кибернетикӣ. Зерсохтори ҳаётан муҳими давлат метавонад мавриди ҳамлаҳои эҳтимолӣ қарор гирад. Ин ҳолат рушди созукорҳои (механизмҳои) миллии ҳифзи рақамиро тақозо мекунад.
Таъсиррасонии иттилоотӣ. Корпояҳои (платформаҳои) рақамӣ паҳншавии иттилоотро ба таври назаррас суръат бахшидаанд, аммо ҳамзамон барои дасткорӣ намудани афкори ҷамъиятӣ ва паҳн намудани маълумоти бардурӯғ имконият фароҳам овардаанд.
Бастагии фанноварӣ (технологӣ). Давлат метавонад соҳибихтиёрии расмии сиёсӣ дошта бошад, аммо ҳамзамон аз фанновариҳои (технологияҳои) хориҷӣ, корпояҳои (платформаҳои) нармафзорӣ ва зерсохтори рақамӣ вобаста боқӣ монад.
Фишори иқтисодӣ. Тиҷорати байналмилалӣ ва воситаҳои молиявӣ торафт бештар бо равандҳои геополитикӣ алоқаманд мешаванд.
Хатарҳои экологӣ. Тағйирёбии иқлим метавонад бевосита ба амнияти озуқаворӣ, обӣ ва энергетикӣ таъсир расонад.
Аз ин рӯ, соҳибихтиёрии муосир бояд на танҳо тавассути иқтидори мудофиавӣ, балки бо роҳи рушди илм, маориф, технологияҳои рақамӣ, сармояи инсонӣ ва ниҳодҳои устувор таъмин карда шавад.
*****
Дар асри бисту якум рақобатпазирии давлат торафт бештар аз сифати сармояи инсонӣ вобаста мегардад.
Инқилоби фанноварӣ (технологӣ) нишон медиҳад, ки кишварҳои дорои имконияти назорат ва истифодаи дониш, дастовардҳои илмӣ, технологияҳои рақамӣ ва низомҳои муосири маориф барои таҳкими мустақилияти иқтисодӣ ва сиёсии худ имконҳои иловагӣ пайдо мекунанд.
Дар робита ба ин дипломатияи илмию маорифӣ бояд ҳамчун ҷузъи муҳими сиёсати хориҷӣ баррасӣ гардад.
Табодули донишгоҳӣ, пружаҳои муштараки таҳқиқотӣ, ҳаракати академӣ ва ҳамкории марказҳои илмӣ ҷодаҳои (каналҳои) дарозмуддати ҳамкориро ба вуҷуд меоваранд, ки ҳатто дар шароити ноустувории сиёсӣ низ метавонанд нигоҳ дошта шаванд.
Барои Тоҷикистони муосир рушди сармояи инсонӣ аҳамияти иловагӣ дорад, зеро навсозии иқтисод, баланд бардоштани ҳосилнокии меҳнат, рушди бахши рақамӣ ва густариши рақобатпазирии байналмилалӣ зарур мебошад.
Ҳамин тариқ, сармоягузорӣ ба маориф ва илм ҳамзамон ҷузъи сиёсати дохилии рушд ва сиёсати стратегии таҳкими соҳибихтиёрӣ мебошад.
*****
Самаранокии сиёсати хориҷӣ на танҳо аз мазмуну муҳтавои санадҳои контсептуалӣ, балки аз сифати созукори (механизми) давлатии татбиқи онҳо низ вобаста мебошад.
Дар ин созукор (механизм) Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мавқеи марказиро ишғол намуда, самтҳои асосии сиёсати хориҷиро муайян мекунад ва давлатро дар арсаи муносиботи байналмилалӣ намояндагӣ менамояд.
Парламент дар фаъолияти байналмилалӣ, пеш аз ҳама, тавассути тасвиби шартномаҳои байналмилалӣ ва иҷрои вазифаҳои дахлдори қонунгузорӣ иштирок мекунад.
Вазорати корҳои хориҷӣ мақоми марказиест, ки татбиқи амалии самти сиёсати хориҷӣ, ҳамоҳангсозии фаъолияти байналмилалии мақомоти давлатӣ ва пуштибонии дипломатии муносибатҳои дуҷонибаву бисёрҷонибаро таъмин менамояд.
Дипломатияи иттилоотӣ низ ба яке аз унсурҳои муҳим табдил меёбад. Дар шароити ҷомеаи рақамӣ робитаҳои сиёсии хориҷӣ дигар танҳо бо каналҳои анъанавии дипломатӣ маҳдуд намешаванд.
Ташаккули симои байналмилалии давлат, пешниҳоди саривақтии мавқеи расмӣ, кор бо воситаҳои ахбори умум, иртибототи рақамӣ ва дипломатияи оммавӣ ба самтҳои мустақили фаъолияти сиёсати хориҷӣ табдил меёбанд.
Аз ин рӯ, созукори (механизми) муосири дипломатӣ тадриҷан аз воситаи асосан байнидавлатӣ ба низоми бисёрсатҳаи ҳамкории давлат, созмонҳои байналмилалӣ, ҷомеаи илмӣ, воситаҳои ахбори умум ва ҷомеаи шаҳрвандӣ табдил меёбад.
*****
Дипломатияи иқтисодӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон бино бар хусусиятҳои ҷуғрофӣ ва сохтории иқтисоди миллӣ аҳамияти махсус дорад.
Самтҳои асосии он ҷалби сармоягузории хориҷӣ, рушди энергетика, зерсохтори нақлиётӣ, саноати истихроҷи маъдан, кишоварзӣ ва тавсеаи тиҷорати хориҷӣ мебошанд.
Аммо дипломатияи иқтисодӣ бояд на танҳо вазифаи ҷалби захираҳоро иҷро кунад, балки ҳадафи бунёдитареро низ пайгирӣ намояд: ташаккули сохтори устувори робитаҳои иқтисодии хориҷӣ.
Устуворӣ гуногунсамт гардондани шарикони тиҷоратӣ, рушди коркарди маҳсулот дар дохили кишвар, афзоиши иқтидори содиротӣ, тавсеаи масирҳои нақлиётӣ, рушди зерсохтори энергетикӣ ва баланд бардоштани мустақилияти фанновариро (технологиро) дар бар мегирад.
Муҳоҷирати меҳнатӣ низ мавқеи махсус дорад. Муҳоҷирати байналмилалӣ ба даромади хонаводаҳо ва иқтисоди миллӣ таъсири назаррас расонда, ҳамзамон зарурати ҳифзи ҳуқуқи муҳоҷирони меҳнатӣ, рушди созишномаҳои байнидавлатӣ ва густариши созукорҳои (механизмҳои) пуштибонии иҷтимоиро ба миён меоварад.
Ба ҳамин минвол, дипломатияи муҳоҷират низ ҷузъи таркибии стратегияи миллии соҳибихтиёрӣ мегардад.
*****
Афғонистон дар стратегияи сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон мавқеи махсус дорад.
Мавҷудияти сарҳади муштарак равандҳои Афғонистонро ба омили бевоситаи амнияти миллӣ ва минтақавӣ табдил медиҳад. Вазъият дар ин кишвар бо хатарҳои паҳншавии ифротгароӣ, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, ҷинояткории фаромарзӣ, муҳоҷирати ғайриқонунӣ ва буҳронҳои башардӯстона иртибот дорад.
Дар баробари ин, ба эътидол овардани вазъи Афғонистон дар ояндаи дарозмуддат танҳо тавассути воситаҳои қудратӣ имконнопазир аст.
Ин раванд муносибати ҳамаҷонибаро талаб мекунад, ки муколамаи сиёсӣ, барқарорсозии иқтисодӣ, рушди зерсохтор, ҳамкории башардӯстона, таҳкими амнияти минтақавӣ ва мубориза бо ҷинояткории фаромиллиро дар бар мегирад.
Аз ин рӯ, самти Афғонистон барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамзамон масъалаи амният, дипломатияи минтақавӣ ва рушди дарозмуддати Осиёи Марказӣ мебошад.
*****
Сиёсати бисёрсамтаи хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистонро бояд на ҳамчун принтсипи эъломиявӣ, балки ҳамчун стратегияи оқилонаи давлате арзёбӣ кард, ки дар муҳити мураккаби геополитикӣ фаъолият менамояд.
Ҷиҳатҳои қавии он имконҳои зеринро фаро мегиранд:
1. Гуногунсамт гардондани робитаҳои сиёсӣ ва иқтисодӣ.
2. Коҳиш додани хатарҳои вобастагии якҷониба.
3. Ҷалби сармоя ва технологияҳо аз сарчашмаҳои гуногун.
4. Васеъ намудани фазои манёври дипломатӣ.
5. Истифодаи имконҳои созмонҳои байналмилалӣ.
6. Тақвияти ҳамгироии минтақавӣ.
Аммо сиёсати бисёрсамта маҳдудияти объективии худро низ дорад.
Ҳар қадар ки теъдоди марказҳои хориҷии ҳамкорӣ зиёд бошад, нигоҳ доштани тавозуни устувори манфиатҳо ҳамон қадар мушкилтар мегардад. Афзун бар ин, давлатҳои бузург метавонанд дар Осиёи Марказӣ афзалҳои стратегии мухталиф ва баъзан рақобаткунанда дошта бошанд.
Аз ин рӯ, самаранокии сиёсати бисёрсамта аз қобилияти давлат барои дақиқ муайян намудани манфиатҳои миллии худ ва роҳ надодан ба он вобаста мебошад, ки чандирии сиёсати хориҷӣ ба номуайянии стратегӣ табдил ёбад.
Маҳз дар ҳамин нукта фарқи асосии бисёрсамтии воқеъбинона аз тавозунҷӯии вазъиятӣ (конъюнктурӣ) зоҳир мешавад.
Якум мавҷудияти стратегияи дарозмуддатро дар назар дорад, дуюм бошад, асосан вокуниш ба тағйирёбии шароити берунаро ифода мекунад.
Самтҳои стратегии сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар оянда
Дар дурнамои миёна ва дарозмуддат чанд самти стратегии сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ҷудо кардан мумкину ҷоиз аст.
1. Таҳкими амнияти минтақавӣ
Нигоҳ доштани субот дар Осиёи Марказӣ шарти асосии рушди устувор боқӣ мемонад.
2. Рушди минбаъдаи пайвастагии нақлиётӣ
Барои кишваре, ки ба соҳили баҳрӣ баромад надорад, долонҳои нақлиётӣ аҳамияте доранд, ки бо зерсохтори анъанавии иқтисоди хориҷӣ қобили муқоиса аст.
3. Тавсеаи дипломатияи энергетикӣ
Иқтидори гидроэнергетикӣ метавонад на танҳо ҳамчун захираи иқтисодӣ, балки ҳамчун омили ҳамкории минтақавӣ истифода шавад.
4. Рушди дипломатияи об ва иқлим
Аҳамияти ҷаҳонии амнияти обӣ ва масъалаи тағйирёбии иқлим ба таври объективӣ нақши байналмилалии рӯзномаи дипломатии дахлдори Ҷумҳурии Тоҷикистонро афзоиш медиҳад.
5. Тақвияти соҳибихтиёрии рақамӣ
Рушди зерсохтори миллии рақамӣ, амнияти кибернетикӣ ва иқтидори кадрӣ зарур мебошад.
6. Рушди сармояи инсонӣ
Маориф, илм ва навоварӣ бояд ҳамчун ҷузъҳои амнияти миллӣ ва мустақилияти иқтисодӣ баррасӣ шаванд.
7. Ҳифзи сиёсати бисёрсамта
Идомаи ҳамкорӣ бо марказҳои гуногуни байналмилалии қудрат имкон медиҳад, ки фазои манёври стратегӣ васеъ карда шавад.
8. Тақвияти дипломатияи бисёрҷониба
Барои давлате, ки дорои захираҳои моддии маҳдуд аст, созмонҳои байналмилалӣ яке аз роҳҳои самараноктарини пешбурди манфиатҳои миллӣ боқӣ мемонанд.
Баъзе хулосаҳои таҳлилӣ
Дар ҷаҳони муосир марказҳои минтақавии қудрат тақвият меёбанд, шаклҳои рақобати байналмилалӣ тағйир меёбанд ва ҳамзамон бастагии воқеии мутақобилаи давлатҳо меафзояд.
Дар чунин шароит соҳибихтиёрии давлатӣ аҳамияти худро аз даст намедиҳад, балки, баръакс, мазмуни нав касб мекунад.
Соҳибихтиёрии муосир на танҳо истиқлоли сиёсиву ҳуқуқӣ мебошад. Он қобилияти давлат барои ҳифзи фазои интихоби мустақилонаи стратегӣ, таъмини устувории ниҳодҳо, иқтисод ва ҷомеа, ҳимояи зерсохтори ҳаётан муҳим ва ҳамзамон иштироки самаранок дар ҳамкории байналмилалиро ифода мекунад.
Бисёрқутбӣ низ набояд танҳо ҳамчун муборизаи марказҳои гуногуни қудрат барои ҳукмронӣ баррасӣ гардад. Иқтидори созандаи он дар имконияти ташаккули низоми мутавозинтари ҳамкории байналмилалӣ ифода меёбад.
Аммо татбиқи ин иқтидор танҳо дар сурати мавҷуд будани қоидаҳои эътирофшудаи умумӣ имконпазир аст. Аз ин рӯ, принтсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, баробарҳуқуқии соҳибихтиёронаи давлатҳо, тамомияти арзӣ, дахолат накардан ба умури дохилӣ ва ҳалли осоиштаи баҳсҳо аҳамияти марказии худро нигоҳ медоранд.
Таҷрибаи Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки сиёсати хориҷии давлати хурду миёна ва аз ҷиҳати ҷуғрофӣ дар дохили қитъа ҷойгиршуда метавонад дар сурати пайдарпайии стратегӣ, бисёрсамтӣ ва қобилияти истифодаи созукорҳои (механизмҳои) дипломатияи бисёрҷониба ба воситаи мустақили таҳкими соҳибихтиёрӣ табдил ёбад.
Роҳи таърихии Тоҷикистон — аз ташаккули давлатдорӣ ва рафъи муноқишаи дохилӣ то таъсиси сиёсати хориҷии дорои асосҳои контсептуалӣ — робитаи зичи суботи дохилӣ ва мақоми мустақилонаи давлатро дар муносибатҳои байналмилалӣ нишон медиҳад.
Доктринаи «дарҳои боз», равиши бисёрсамта, рушди муносибатҳо бо марказҳои гуногуни қудрат, иштироки фаъол дар созмонҳои байналмилалӣ, дипломатияи об ва иқлим, ҳамкории иқтисодӣ ва башардӯстона ҷузъҳои стратегияи ягонаи тавсеаи фазои байналмилалии давлату кишвар мебошанд.
Дар баробари ин, хатарҳои нав такмили минбаъдаи ин стратегияро тақозо мекунанд. Дар баробари амнияти анъанавии сиёсиву ҳарбӣ устувории иқтисодӣ, пайвастагии нақлиётӣ, амнияти энергетикӣ ва озуқаворӣ, ҳифзи рақамӣ, салоҳияти фанноварӣ (технологӣ), мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ва сифати сармояи инсонӣ аҳамияти рӯзафзун пайдо хоҳанд кард.
Барои Осиёи Марказӣ қобилияти давлатҳо ҷиҳати ҳамоҳанг сохтани манфиатҳои миллӣ бо бастагии мутақобилаи минтақавӣ аҳамияти вижа дорад. Об, энергетика, нақлиёт, амният ва иқлим марзҳои маъмуриро эътироф намекунанд ва, аз ин рӯ, муколамаи доимии сиёсӣ ва созукорҳои (механизмҳои) ҳалли муштараки мушкилотро тақозо менамоянд.
Дар ниҳоят, тартиби ҷаҳонии устувори бисёрқутба на тавассути тақсими нави фазои байналмилалӣ ба блокҳои рақиб, балки бо роҳи ташаккули фарҳанги ҳамкорӣ бунёд шуда метавонад. Дар чунин фарҳанг гуногунии манфиатҳои миллӣ, бо эътирофи масъулияти умумӣ, барои суботи байналмилалӣ ҳамоҳанг мегардад.
Дар ин шароит барои Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳкими Истиқлол ва ваҳдати миллӣ, таъмини сулҳу субот, рушди муносибатҳои неки ҳамсоягӣ дар Осиёи Марказӣ, гуногунсамт гардондани робитаҳои байналмилалӣ, рушду тавсеаи ҳамкории иқтисодию илмӣ, пешбурди рӯзномаи обу иқлим ва иштироки фаъол дар ташаккули созукорҳои (механизмҳои) идоракунии ҷаҳонӣ афзалҳои стратегӣ боқӣ мемонанд.
Ҳамин тариқ, таҳкими соҳибихтиёрӣ дар асри бисту якумро на ҳамчун канорагирӣ аз ҷаҳони дорои вобастагии мутақобила, балки ҳамчун баланд бардоштани қобилияти давлат ҷиҳати мустақилона муайян кардани афзалҳои стратегӣ, ҳимояи самараноки манфиатҳои миллӣ ва ҳамзамон иштирокчии масъули ҷомеаи байналмилалӣ будан бояд фаҳмид.
Маҳз чунин дарку фаҳмишу дидгоҳи соҳибихтиёрӣ метавонад мустақилияти миллиро бо ҳамкории байналмилалӣ ва бисёрқутбиро бо устуворию пешгӯишавандагии тартиби ҷаҳонӣ ба ҳам пайванд диҳад.
Хулосаи умумӣ
Дигаргуншавии низоми байналмилалӣ дар асри бисту якум боиси бознигарии ҳам падидаи соҳибихтиёрии давлатӣ ва ҳам созукорҳои (механизмҳои) таъмини он мегардад.
Соҳибихтиёрии муосирро дигар танҳо ҳамчун истиқлоли ҳуқуқии давлат баррасӣ кардан мумкину ҷоиз нест. Мазмуну муҳтавои воқеии он қобилияти таъмини суботи сиёсӣ, устувории иқтисодӣ, рушди фанноварӣ (технологӣ), амнияти энергетикӣ ва озуқаворӣ, ҳифзи иттилоотӣ ва нигоҳ доштани ҳувияти миллиро дар бар мегирад.
Ташаккули низоми бисёрқутба барои давлатҳо ҳам хатарҳои нав ва ҳам имконҳои нав фароҳам меоварад. Аз як тараф, рақобати марказҳои қудрат ва эҳтимоли фишори геополитикӣ меафзояд. Аз тарафи дигар, имконҳои гуногунсамт гардондани робитаҳои байналмилалӣ, рушди қолабҳои ҳамкории минтақавӣ ва истифодаи ниҳодҳои бисёрҷониба васеъ мешаванд.
Дар чунин шароит Ҷумҳурии Тоҷикистон намунаи равшани давлатест, ки сиёсати хориҷии он таҳти таъсири бевоситаи буҳронҳои дохилӣ, маҳдудияти ҷуғрофӣ ва муҳити мураккаби минтақавӣ ташаккул ёфта, баъдан тадриҷан хусусияти бештар ниҳодӣ ва стратегӣ касб кардааст.
Таҳаввули сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон имкон медиҳад, ки чанд хусусияти усулии он муайян карда шавад: бисёрсамтӣ, воқеъбинӣ, тамаркуз ба манфиатҳои миллӣ, афзалияти амният, садоқат ба ҳуқуқи байналмилалӣ, дипломатияи фаъоли бисёрҷониба ва рушди ҳамкории минтақавӣ.
Дипломатияи об мавқеи махсус дорад. Он нишон медиҳад, ки давлат чӣ гуна метавонад хусусиятҳои ҷуғрофии худро ба воситаи ҳамкории байналмилалӣ ва ташаккули рӯзномаи ҷаҳонӣ табдил диҳад.
Дар баробари ин, хатарҳои ҷадид тавсеаи минбаъдаи мафҳуми соҳибихтиёриро тақозо мекунанд. Дар баробари масъалаҳои анъанавии амният истиқлоли рақамӣ, устувории фанноварӣ (технологӣ), сармояи инсонӣ, амнияти иқлимӣ ва қобилияти мутобиқшавии давлат ба тағйироти иқтисоди ҷаҳонӣ аҳамияти бештар пайдо мекунанд.
Дар робита ба ин вазифаи стратегии Ҷумҳурии Тоҷикистон на муқобил гузоштани худ ба низоми байналмилалӣ, балки таъмини таносуби муносиб миёни соҳибихтиёрии миллӣ ва вобастагии мутақобилаи созандаи байналмилалӣ мебошад.
Модели ояндадор он аст, ки дар доираи он соҳибихтиёрӣ ва ҳамкории байналмилалӣ на ҳамчун падидаҳои ба ҳам муқобил, балки ҳамчун унсурҳои мукаммалкунандаи якдигар баррасӣ шаванд. Давлати неруманд метавонад дар арсаи ҳамкории байналмилалӣ фаъолона иштирок намояд ва ҳамзамон мустақилияти худро дар муайян кардани афзалҳои миллӣ ҳифз кунад.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ин маънои рушди минбаъдаи дипломатияи бисёрсамта, таҳкими муносибатҳо бо давлатҳои Осиёи Марказӣ ва дигар шарикон, тавсеаи иштирок дар созмонҳои байналмилалӣ, рушди пайвастагии нақлиётӣ ва энергетикӣ, пешбурди рӯзномаи обу иқлим ва таҳкими устувории рақамию иқтисодиро дорад.
Дар заминаи фарохтари байналмилалӣ маҳз чунин равиш метавонад ба ташаккули тартиби бисёрқутба мусоидат намояд, ки на бар рақобат ба хотири ҳукмронии истисноӣ, балки бар тавозуни манфиатҳо, баробарҳуқуқии давлатҳо, ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҷустуҷӯи дастаҷамъонаи роҳҳалҳои мушкилоти ҷаҳонӣ асос ёфтааст.
Ҳамин тариқ, дурнамои тартиби ҷаҳонии устувор дар асри бисту якум бевосита ба қобилияти ҷомеаи байналмилалӣ барои ба ҳам пайвастани ду принтсип — эҳтироми соҳибихтиёрии давлатӣ ва зарурати ҳамкории созандаи байналмилалӣ — вобаста мебошад. Ҳамоҳангсозии оқилонаи ин ду принтсип яке аз шартҳои муҳимтарини суботи байналмилалӣ, амнияти минтақавӣ ва рушди устувор маҳсуб меёбад.
САЙИДЗОДА Зафар Шералӣ,
мудири шуъбаи ИДМ-и Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, мушовири давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,
фиристодаи фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих
Рӯйхати адабиёт
1. Раҳмон, Эмомалӣ. Дар бораи ҷаҳони муосир ва ҷанбаҳои асосии сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. — Душанбе: Ҷамъияти дорои масъулияти маҳдуди «Контраст», 2019. — 222 саҳ.
2. Сайидзода, З. Ш. (Саидов, З. Ш.). 25 соли сиёсати хориҷии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон (солҳои 1992–2017): Ҷанбаҳои таърихии ташаккул ва рушд. Монография. — Душанбе: «Контраст», 2020. — 336 саҳ.
3. Сайидзода, З. Ш. (Саидов, З. Ш.). Ҷанбаҳои мубрами созукори (механизми) сиёсати хориҷӣ ва фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон. — Нашри дуюм, мукаммалшуда. — Душанбе: Ҷамъияти дорои масъулияти маҳдуди «Контраст», 2011. — 206 саҳ.
4. Тоффлер, Э. Мавҷи сеюм. — Москва: «АСТ», 2010. — 795 саҳ.
5. Валлерстайн, И. Таҳлили низомҳои ҷаҳонӣ ва вазъият дар ҷаҳони муосир. — Санкт-Петербург: «Китоби донишгоҳӣ», 2001. — 416 саҳ.
6. Киссинҷер, Ҳ. Тартиби ҷаҳонӣ. — Москва: «АСТ», 2019. — 512 саҳ.
7. Ҳантингтон, С. Бархӯрди тамаддунҳо ва тағйирёбии тартиби ҷаҳонӣ. — Москва: «АСТ», 2021. — 640 саҳ.
8. Nye, J. S. Ояндаи қудрат. — Ню-Йорк: PublicAffairs, 2011. — 320 саҳ.
9. Кастелс, М. Давраи иттилоотӣ: Иқтисод, ҷомеа ва фарҳанг. Дар се ҷилд. — Москва: Донишгоҳи олии иқтисод, солҳои 2000–2004.
10. Schwab, K. Инқилоби чоруми саноатӣ. — Женева: Форуми ҷаҳонии иқтисодӣ, 2016. — 192 саҳ.
11. Meadows, D. H., Randers, J., Meadows, D. L. Ҳудудҳои рушд: Бознигарӣ пас аз сӣ сол. — Ню-Йорк: Universe Books, 2004. — 368 саҳ.
12. Созмони Милали Муттаҳид. Табдил додани ҷаҳони мо: Рӯзномаи рушди устувор то соли 2030. Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид аз 25 сентябри соли 2015. — Ню-Йорк: Созмони Милали Муттаҳид, 2015. — 44 саҳ.
13. Stiglitz, J. E. Ҷаҳонишавӣ ва норозигии он. — Ню-Йорк: W. W. Norton & Company, 2003. — 304 саҳ.
14. Piketty, T. Сармоя дар асри бисту якум. — Кембриҷ, Массачусетс: Донишгоҳи Ҳарвард, 2014. — 696 саҳ.
15. Бауман, З. Ҷаҳонишавӣ: Паёмадҳо барои инсон ва ҷомеа. — Москва: «Весь Мир», 2004. — 188 саҳ.
