Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо рӯйдоди таърихию сиёсӣ, балки оғози марҳилаи сифатан нави ташаккули иқтисоди миллӣ гардид. Бо ба даст овардани соҳибистиқлолӣ зарурати бунёди низоми мустақили идоракунии иқтисодӣ, муайян намудани афзалиятҳои миллӣ, ташаккули муносибатҳои нави моликият, рушди соҳибкорӣ ва фароҳам овардани заминаҳои дохилии рушди дарозмуддат ба миён омад. Аз ин рӯ, арзёбии дастовардҳои даврони истиқлолият бояд дар баробари ҷанбаҳои сиёсиву иҷтимоӣ тағйироти иқтисодиро низ фаро гирад.

Аҳамияти иқтисодии истиқлолият пеш аз ҳама дар имконияти мустақилона муайян намудани самтҳои рушди мамлакат зоҳир мегардад. Давлат имконият пайдо намуд, ки бо назардошти захираҳои табиӣ, мавқеи ҷуғрофӣ, хусусиятҳои демографӣ ва имкониятҳои истеҳсолии худ сиёсати иқтисодиро ташаккул диҳад. Дар натиҷа, масъалаҳои таъмини амнияти энергетикӣ ва озуқаворӣ, рушди инфрасохтор, саноатикунонӣ, дастгирии соҳибкорӣ ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ тадриҷан ба самтҳои асосии сиёсати иқтисодӣ табдил ёфтанд.

Дар оғози давраи соҳибистиқлолӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон бо зарурати ташаккули ниҳодҳои иқтисодии давлати мустақил рӯ ба рӯ гардид. Гузариш ба муносибатҳои бозорӣ тағйир додани шаклҳои моликият, ташаккули низоми бонкӣ ва молиявӣ, рушди соҳибкории хусусӣ ва фароҳам овардани муҳити нави муносибатҳои иқтисодиро талаб мекард.

Аз нигоҳи иқтисодӣ, истиқлолиятро танҳо ҳамчун мустақилияти қабули қарорҳо фаҳмидан кофӣ нест. Пойдории он ба иқтидори воқеии иқтисоди миллӣ вобаста мебошад. Давлате, ки дорои истеҳсолоти рақобатпазир, низоми устувори энергетикӣ, амнияти озуқаворӣ, инфрасохтори муосир ва неруи инсонии босифат аст, барои ҳифзи манфиатҳои иқтисодии худ имкониятҳои бештар дорад.

Аз ин мавқеъ робитаи байни истиқлолият ва рушди иқтисодиро чунин ифода кардан мумкин аст:

истиқлолияти давлатӣ → сиёсати мустақили иқтисодӣ → сафарбар намудани захираҳои миллӣ → рушди истеҳсолот → афзоиши даромад → таҳкими иқтидори иқтисодии давлат.

Дар ин раванд ҳар як марҳила бо марҳилаи дигар алоқаманд мебошад. Масалан, мавҷудияти захираҳои табиӣ худ аз худ рушди иқтисодиро таъмин намекунад. Барои табдил додани онҳо ба манбаи даромад сармоя, технология, инфрасохтор, мутахассис ва идоракунии самаранок зарур аст.

Яке аз натиҷаҳои муҳими даврони истиқлолият тадриҷан диверсификатсия гардидани самтҳои фаъолияти иқтисодӣ мебошад. Дар баробари соҳаҳои анъанавӣ, масъалаҳои рушди саноат, энергетика, нақлиёт, хизматрасонӣ, соҳибкорӣ ва технологияҳои рақамӣ аҳамияти бештар пайдо намуданд.

Барои нишон додани мантиқи тағйироти иқтисодӣ метавон самтҳои асосиро дар шакли ҷадвали зерин ҷамъбаст намуд.

Ҷадвали 1. Самтҳои асосии таҳкими иқтисоди миллӣ дар шароити Истиқлолияти давлатӣ

Манбаъ: таҳияи муаллиф.

Ҷадвал нишон медиҳад, ки таҳкими истиқлолияти иқтисодӣ натиҷаи рушди як соҳаи алоҳида нест. Байни энергетика, саноат, кишоварзӣ, нақлиёт, сармоягузорӣ ва неруи инсонӣ робитаи мутақобила вуҷуд дорад. Масалан, рушди саноат бе таъминоти устувори энергетикӣ мушкил мебошад, дар ҳоле ки васеъ гардидани истеҳсолот бе инфрасохтори нақлиётӣ имконияти пурраи баромадан ба бозорро пайдо намекунад.

Дар марҳилаи муосир рушди саноат барои таҳкими заминаҳои иқтисодии истиқлолият аҳамияти стратегӣ дорад. Содироти ашёи хом дар муқоиса бо коркарди дохилии он арзиши иловашудаи камтар ба вуҷуд меорад. Аз ин рӯ, васеъ намудани коркарди ашёи маҳаллӣ имкон медиҳад, ки қисми бештари арзиши маҳсулот дар дохили кишвар ташаккул ёбад.

Масалан, дар соҳаи кишоварзӣ фурӯши ашёи хом ва фурӯши маҳсулоти коркардшуда аз ҷиҳати таъсири иқтисодӣ яксон нестанд. Коркарди маҳсулот занҷираи иловагии истеҳсолӣ ба вуҷуд оварда, талабот ба қувваи корӣ, хизматрасонии нақлиётӣ, бастабандӣ, нигоҳдорӣ ва савдоро зиёд менамояд.

Аз ин рӯ:

ашёи хом → коркард → маҳсулоти тайёр → арзиши иловашуда → даромад ва ҷойҳои нави корӣ.

Энергетика бошад, барои фаъолияти қариб тамоми соҳаҳои иқтисодиёт замина фароҳам меорад. Истеҳсолоти саноатӣ, технологияҳои рақамӣ, хизматрасонӣ, коркарди маҳсулоти кишоварзӣ ва фаъолияти инфрасохтори иҷтимоӣ аз таъминоти устувори неру вобаста мебошанд. Бинобар ин, таҳкими иқтидори энергетикӣ ҳамзамон ба рушди дигар бахшҳо таъсир мерасонад.

Кишоварзӣ дар иқтисоди Ҷумҳурии Тоҷикистон мавқеи муҳим дошта, бо шуғли аҳолӣ, рушди минтақаҳои деҳот, таъмини бозори истеъмолӣ ва амнияти озуқаворӣ робитаи мустақим дорад. Дар даврони истиқлолият тағйироти сохтории муносибатҳои аграрӣ ба ташаккули шаклҳои нави хоҷагидорӣ ва баланд шудани нақши истеҳсолкунандаи мустақил мусоидат намуд.

Аммо рушди минбаъдаи соҳа танҳо аз васеъ намудани майдони кишт вобаста буда наметавонад. Бо маҳдуд будани захираҳои замин ва об афзоиши истеҳсолот бояд бештар аз ҳисоби баланд бардоштани ҳосилнокӣ, истифодаи тухмии босифат, механиконӣ, технологияи сарфакоронаи об, беҳтар намудани нигоҳдорӣ ва коркарди маҳсулот таъмин карда шавад.

Дар ин замина робитаи иқтисодӣ чунин шакл мегирад:

захира → технология → маҳсулнокӣ → истеҳсол → коркард → бозор → даромад.

Норасоӣ дар яке аз ин марҳилаҳо метавонад самаранокии тамоми занҷирро коҳиш диҳад. Масалан, афзоиши ҳосил бе рушди иқтидорҳои нигоҳдорӣ ва коркард метавонад дар давраи ҷамъоварии маҳсулот ба талафот ва пастшавии нарх оварда расонад.

Аз ин рӯ, таҳкими истиқлолияти иқтисодӣ дар соҳаи кишоварзӣ маънои танҳо зиёд кардани истеҳсолотро надорад. Зарур аст, ки занҷираи пурраи арзиши маҳсулоти кишоварзӣ дар дохили мамлакат тадриҷан тақвият дода шавад.

Дар иқтисоди бозорӣ соҳибкорӣ яке аз манбаъҳои асосии ташаккули ҷойҳои нави корӣ, ҷорӣ намудани ташаббусҳои истеҳсолӣ ва васеъ гардидани рақобат мебошад. Рушди бахши хусусӣ имкон медиҳад, ки фаъолияти иқтисодӣ танҳо ба имкониятҳои молиявии давлат вобаста набошад.

Дар баробари ин, барои ташкили истеҳсолоти нав сармоягузорӣ зарур аст. Аҳамияти сармоягузорӣ танҳо дар зиёд шудани ҳаҷми маблағҳои воридшуда ифода намеёбад. Муҳим он аст, ки сармоя ба кадом соҳа равона гардида, чӣ гуна иқтидори нави истеҳсолӣ ба вуҷуд меорад.

Аз ин рӯ, самаранокии сармоягузориро аз рӯйи занҷираи зерин арзёбӣ кардан мувофиқ аст:

сармоягузорӣ → иқтидори истеҳсолӣ → маҳсулот ва хизматрасонӣ → шуғл → даромад → манбаи нави сармоягузорӣ.

Агар ин давра пайваста такрор шавад, сармоягузорӣ хусусияти воспроизводӣ пайдо мекунад. Яъне, натиҷаи фаъолияти иқтисодӣ барои ташаккули имкониятҳои нави рушди минбаъда замина мегардад.

Рақамикунонӣ ва марҳилаи нави истиқлолияти иқтисодӣ

Дар шароити муосир мазмуни истиқлолияти иқтисодӣ бо рушди технологияҳои рақамӣ низ пайваст мегардад. Иқтисоди рақамӣ шакли муносибатҳои байни давлат, соҳибкор, истеҳсолкунанда ва истеъмолкунандаро тағйир медиҳад.

Рақамикунонӣ метавонад дастрасӣ ба хизматрасониҳоро беҳтар намуда, вақти анҷом додани амалиётро кам ва шаффофияти идоракуниро баланд бардорад. Барои соҳибкор имконияти истифодаи платформаҳои рақамӣ маънои васеъ гардидани бозорро дорад, барои истеҳсолкунандаи кишоварзӣ бошад, он метавонад дастрасӣ ба маълумот оид ба нарх, захира, техника, хизматрасонӣ ва харидорро осон намояд.

Бо вуҷуди ин, рушди иқтисоди рақамӣ танҳо бо хариди техника ё таъсиси платформа маҳдуд намешавад. Самаранокии он аз сифати инфрасохтори рақамӣ, сатҳи саводнокии аҳолӣ, омодагии кадрҳо ва эътимоднокии маълумот вобаста аст.

Аз ҳамин сабаб, дар давраи нави рушди мамлакат сармоягузорӣ ба дониш ва неруи инсонӣ дар баробари сармоягузорӣ ба инфрасохтори моддӣ аҳамияти бештар пайдо менамояд.

Истиқлолияти иқтисодиро ҳамчун ҳолати як бор бадастомада арзёбӣ намудан нодуруст аст. Он раванди доимии таҳкими имкониятҳои дохилии мамлакат мебошад. Тағйирёбии бозори ҷаҳонӣ, нархи захираҳо, технология, иқлим ва муносибатҳои тиҷоратӣ пайваста талаботи нав ба иқтисоди миллӣ ба миён меорад.

Аз ин рӯ, дар марҳилаи минбаъда таҳкими заминаҳои иқтисодии истиқлолият бояд ба чанд масъала такя намояд: афзоиши истеҳсоли маҳсулоти рақобатпазир, коркарди бештари ашёи дохилӣ, рушди энергетика, баланд бардоштани самаранокии кишоварзӣ, дастгирии соҳибкорӣ, беҳтар намудани муҳити сармоягузорӣ, рақамикунонӣ ва рушди неруи инсонӣ.

Дар ин маврид мақсад набояд ҷудо намудани иқтисоди миллӣ аз иқтисоди ҷаҳонӣ бошад. Баръакс, истиқлолияти устувори иқтисодӣ маънои иштироки рақобатпазир ва манфиатнок дар муносибатҳои иқтисодии байналмилалӣ бо такя ба имкониятҳои дохилии мамлакатро дорад.

АБДУЛЛОЕВ Абдуккарим,

ходими пешбари илмии Шуъбаи Аврупои

Институти омузиши масалахои давлатхои Осиё ва Аврупои АМИТ,

номзади илмҳои иқтисодӣ