Нашри китоби Рашид Олимов «Хомӯшии ду бузургҷусса. Дафтари чинии дипломати тоҷик» на танҳо дар адабиёти ёддоштҳои дипломатӣ ва эссенависӣ, балки дар фазои васеи зеҳнӣ низ рӯйдоди қобили таваҷҷуҳ ба шумор меравад. Ин асар дар чорроҳаи омӯзиши тамаддунҳо, фалсафаи муколамаи байнифарҳангӣ ва андешаронӣ дар бораи воқеияти муосири байналмилалӣ қарор дорад. Дар назди хонанда китобе қарор мегирад, ки дар он таҷрибаи чандинсолаи фаъолияти давлатӣ ва дипломатӣ заминаи гуфтугӯи амиқ дар бораи фарҳанг, хотираи таърихӣ, пояҳои ахлоқии ҳаёти ҷамъиятӣ ва қобилияти мардумон барои дарки мутақобилаи якдигар гардидааст.

Арзиши хоси китоб, пеш аз ҳама, ба шахсияти муаллифи он вобаста аст. Рашид Олимов дипломати дорои таҷрибаи ғании касбӣ, Сафири Фавқулода ва Мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Ҷумҳурии Мардумии Чин дар солҳои 2005–2015, Дабири кулли Созмони ҳамкории Шанхай дар солҳои 2016–2018, муҳаққиқи муносибатҳои байналмилалӣ ва муаллифи асарҳои сершумор оид ба Чин ва робитаҳои Тоҷикистону Чин мебошад. Бо вуҷуди ин, дар китоби мазкур ӯ на танҳо ҳамчун собиқ намояндаи баландпояи корпуси дипломатӣ ё таҳлилгари равандҳои байналмилалӣ баромад мекунад. Дар симои ӯ мушоҳидагар ва андешамандеро мебинем, ки мекӯшад аз зоҳири падидаҳои иҷтимоӣ фаротар рафта, мантиқи ботинии як тамаддуни бузургро дарк намояд.

Маҳз дар ҳамин нукта яке аз хусусиятҳои асосии асар зоҳир мегардад: таҷрибаи дипломатӣ дар ин китоб ҳадафи мустақил нест ва танҳо ба тасвири мулоқотҳои расмӣ, музокирот ва рӯйдодҳои сиёсӣ маҳдуд намешавад. Баръакс, он ба василаи маърифати фарохтар табдил меёбад — ба роҳи дарки он ки хотираи таърихӣ, анъанаҳои фалсафӣ, одатҳои рӯзмарра ва тасаввуроти ахлоқӣ чӣ гуна хусусиятҳои хоси шуури миллиро ташаккул медиҳанд.

Аз мушоҳидаи дипломатӣ то дарки тамаддун

Унвони китоб — «Хомӯшии ду бузургҷусса» дорои иқтидори бузурги маъноист. Он хонандаро водор месозад, ки чунин андеша кунад: муколамаи воқеии давлатҳо ва халқҳо на ҳамеша бо изҳороти оммавӣ, қолабҳои дипломатӣ ва эъломияҳои сиёсӣ маҳдуд мешавад. Аксаран маъниҳои муҳимтарин дар таваққуфҳо, нозукиҳои рафтор, ишораҳои таърихӣ ва рамзҳои фарҳангие нуҳуфтаанд, ки дарки онҳо бидуни сабру таҳаммул, интизоми зеҳнӣ ва эҳтиром ба таҷрибаи дигарон имконнопазир аст.

Дар чунин тафсир хомӯшӣ на ҳамчун набудани муошират, балки ҳамчун шакли хоси қобилияти бодиққат шунидан маънӣ пайдо мекунад. Ин хомӯшии инсонест, ки барои хулосабарорӣ шитоб намекунад, фарҳанги дигарро танҳо бо меъёрҳои барои худ ошно чен намесозад ва маҳдудияти дониши хешро эътироф менамояд.

Чунин равиши маърифатӣ барои ҷаҳони муосир аҳамияти усулӣ дорад. Дар замоне ки фаровонии иттилоот на ҳамеша ба жарфтар шудани ҳамдигарфаҳмӣ меорад, баъзан зиёд шудани маълумот бо содасозии тасаввурот дар бораи ҷомеаҳои дигар, такрори қолабҳои тафаккур ва кӯшиши шарҳу эзоҳи фарояндҳои мураккаби таърихӣ тавассути қолабҳои омода ҳамроҳ мегардад.

Рашид Олимов роҳи дигареро пешниҳод мекунад. Усули ӯ бар мушоҳида, муқоиса, таҷрибаи шахсӣ ва андешаи таҳлилӣ асос ёфтааст. Чин дар назди хонанда на ҳамчун симои тағйирнопазири гузашта ва на танҳо ҳамчун қудрати ҷаҳонии босуръат рушдкунанда, балки ҳамчун ҷаҳони мураккаб ва дорои қабатҳои сершумори тамаддунӣ падид меояд, ки дар он пайвастагии таърихӣ бо воқеияти муосир ҳамкорӣ мекунад ва суннат ба шуури ҷамъиятӣ ва ҳаёти рӯзмарра таъсири худро идома медиҳад.

Зиндагии рӯзмарра ҳамчун сарчашмаи маърифати таърихӣ ва фарҳангӣ

Яке аз бартариҳои барҷастаи китоб қобилияти муаллиф дар ошкор сохтани маъниҳои жарфу амиқ дар падидаҳои маъмулӣ ва ҳаррӯза мебошад. Ҷузъиёти меъмории маъбадҳои Пекин, сафарҳо ба Тибет, таомҳои суннатӣ, расму оинҳои мардумӣ, образҳои Конфутсий ва кӯҳи Тайшан ба нуқтаи оғози андешаронӣ роҷеъ ба вақт, ахлоқ, масъулият, низоми иҷтимоӣ ва шаъну шарафи инсон табдил меёбанд.

Аз ин ҷиҳат «Дафтари чинии дипломат» аз доираи очерки анъанавии сафар берун меравад. Ҷузъиёти тасвиршуда танҳо унсури манзара ё лавҳаи маишӣ боқӣ намемонад, балки вазифаи маърифатӣ пайдо мекунад ва ба муаллиф имкон медиҳад, ки ба дарки тасаввурот ва арзишҳои таърихан ташаккулёфтаи ҷомеаи Чин наздиктар шавад.

Ин хусусият махсусан дар тасвири Тибет равшан зоҳир мегардад. Рашид Олимов бо бозтоби эҳсоси баландӣ, шаффофияти ҳаво, ҳаракати роҳ дар миёни кӯҳҳо ва вохӯрии ногаҳонӣ бо галаи қутосҳо манзараеро меофарад, ки дар он инсон дигар худро соҳиби мутлақи ҷаҳони атроф эҳсос намекунад. Таваҷҷуҳ ба табиат, дурӣ ҷустан аз ҳисси бартарӣ ва омодагӣ ба ҳамроҳ шудан ба як лаҳзаи зиндагӣ дар муҳити атроф таассуроти сафарро ба андешае перомуни меъёри инсонӣ ва ҳудуди ҳузури худ дар ҷаҳон табдил медиҳанд.

Мушоҳидаҳои муаллиф дар бораи аждаҳо дар карнизҳои маъбадҳои Чин низ қобили таваҷҷуҳанд. Ӯ дар ин рамзи анъанавии фарҳангӣ на танҳо нишонаи осорхонавии гузашта, балки зиндагии идомадори рамзеро мебинад, ки меъморӣ, асотир, хотираи таърихӣ ва дарки муосири фазоро ба ҳам мепайвандад.

Қиссаи таоми суннатии чинии «ютяо», ки муаллиф тавассути он ба масъалаҳои хотираи таърихӣ, баҳодиҳии ахлоқии кирдорҳо ва муносибати ҷомеа ба хиёнат рӯ меорад, низ сазовори таваҷҷуҳи махсус аст. Дар чунин эпизодҳо яке аз хусусиятҳои хоси равиши муаллиф ошкор мегардад: қобилияти гузариш аз ҷузъиёти ҳаёти рӯзмарра ба хулосаҳои фарохтари фарҳангӣ ва ахлоқӣ, бидуни аз даст додани мушаххасияти мушоҳида.

Ин навъи нигориш аз сифати муҳими муаллиф шаҳодат медиҳад: ӯ метавонад дарки бевоситаи воқеиятро бо тафаккури таҳлилӣ ба ҳам пайвандад. Ба шарофати ин вижагӣ андешаи фалсафӣ аз зиндагӣ ҷудо намешавад, балки бевосита аз он сарчашма мегирад.

Фалсафаи ахлоқ ва рамзҳои фарҳангии Чин

Дар китоб муроҷиат ба анъанаҳои конфутсионӣ ва даосӣ ҷойгоҳи муҳим дорад. Аммо таваҷҷуҳи Рашид Олимов ба фалсафаи Чин танҳо бо майлу хоҳиши муаррифии мероси зеҳнии ин кишвар маҳдуд намешавад. Ҳадафи ӯ ҳамчунин дарки он аст, ки ғояҳои қадимӣ чӣ гуна то имрӯз ба ҷомеаи муосир таъсир мерасонанд.

Мафҳумҳои меъёри муносиб, эҳтиром ба тартибот, табиӣ будани равандҳо, масъулият ва мувозинати ботинӣ дар робита бо ҳолатҳои мушаххаси зиндагӣ баррасӣ мешаванд. Дар натиҷа тасаввуроту дидгоҳи фалсафӣ дигар танҳо мавзуи омӯзиши академӣ намемонанд, балки ҳамчун пояҳои эҳтимолии рафтори амалии инсон ба зуҳур мерасанд.

Андешарониҳо дар бораи қувват низ таваҷҷуҳи махсусро ҷалб мекунанд. Қувват дар ин ҷо на танҳо қобилияти таъсир расонидан ба дигарон, балки маҳорати нигоҳ доштани мувозинат, мутобиқ сохтани имконҳо ба масъулият ва пешгирӣ аз вайрон шудани меъёри зарурӣ маънидод мешавад. Чунин тафсир аз доираи анъанаи фарҳангии Чин хеле фаротар меравад.

Барои ходими давлатӣ ва дипломат масъалаи таносуби қувват, масъулият ва худдорӣ аҳамияти бевоситаи амалӣ дорад. Қарори сиёсӣ на танҳо аз рӯи натиҷаи фаврии он, балки ҳамчунин аз рӯи оқибатҳо, қобилияти ҳифзи фазои муколама ва фароҳам овардани шароити ҳамкории устувор арзёбӣ мешавад.

Аз ин ҷиҳат китоби Рашид Олимов барои омӯзиши асосҳои ахлоқии дипломатия низ аҳамият дорад. Он хотиррасон месозад, ки салоҳияти касбӣ дар муносибатҳои байналмилалӣ на танҳо донистани манфиатҳои давлатҳо, балки дарки эҳсосоти таърихӣ, хусусиятҳои фарҳангӣ ва тасаввуроти арзишии мардумонро низ дар бар мегирад.

Ҳамзамон бартарии равиши муаллиф дар он аст, ки тамаддуни Чин ба маҷмуи дастурҳои универсалӣ фурӯкаста намешавад. Он ҳамчун таҷрибаи мустақили таърихӣ муаррифӣ мегардад, ки омӯзиши жарфу бодиққатро тақозо мекунад ва тафсирҳои мухталифро иҷозат медиҳад. Маҳз ҳамин хусусият андешарониҳои муаллифро аз кӯшишҳои сатҳии шарҳи хусусиятҳои рушди кишвар бо як формулаи фалсафӣ пурмазмунтар мегардонад.

Муколамаи Тоҷикистону Чин дар заминаи таърихӣ

Мавқеи Тоҷикистон дар фазои Осиёи Марказӣ ва робитаҳои таърихии он бо Чин ба китоб аҳамияти махсус мебахшанд. Ҳамсоягии ду давлат ва робитаҳои чандинҳазорсолаи халқҳои минтақа, ки аз ҷумла бо таърихи Роҳи бузурги Абрешим алоқаманданд, барои маърифати мутақобилаи фарҳангӣ заминаи устувор фароҳам меоваранд.

Дар ин замина таҷрибаи шахсии Рашид Олимов андозаи иловагии маъноӣ пайдо мекунад. Он имкон медиҳад, ки тамаддуни Чин на танҳо аз нигоҳи мушоҳидагари хориҷӣ, балки аз мавқеи намояндаи халқе баррасӣ шавад, ки таърихи ғанӣ, анъаноти фарҳангии хоси худ ва таҷрибаи ҳамкорӣ бо тамаддунҳои ҳамсояро дорад.

Чунин мавқеъ барои ташаккули нигоҳи мураккабтар ва фарогиртар ба муносибатҳои байнифарҳангӣ мусоидат мекунад. Муколамаи Тоҷикистону Чин на танҳо ба ҳайси низоми муосири робитаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва гуманитарӣ, балки ҳамчун ҷузъи таърихи тӯлонии тамосҳо, таъсиргузории мутақобила ва ҳамзистии ҷаҳони гуногуни фарҳангӣ падид меояд.

Муҳим он аст, ки чунин дарку фаҳмиш аз байн бурдани фарқиятҳоро талаб намекунад. Баръакс, эҳтиром ба хусусиятҳои хоси ҳар як тамаддун шарти зарурии ҳамдигарфаҳмии воқеӣ мегардад. Умумияти манфиатҳои таърихӣ ва саъй барои ҳамкорӣ ҳуқуқи ҳар як халқро ба интихоби роҳи мустақили рушди худ аз байн намебарад.

Маҳз ҳамин андеша дар мулоҳизаҳои муаллиф дар бораи роҳҳои гуногуне, ки ҳатман ба соҳилҳои гуногун намерасанд, садои хос пайдо мекунад. Дар ин андеша яке аз ғояҳои марказии китоб ифода ёфтааст: гуногунрангии фарҳангиро набояд монеаи бартарафнашаванда дар ҷодаи ҳамкории байналмилалӣ донист. Дар шароити муайян он метавонад ба манбаи ғанисозии мутақобила ва дарки жарфтари ҳадафҳои умумии инсонӣ табдил ёбад.

Дар шароити муосири байналмилалӣ чунин мавқеъ аҳамияти махсус пайдо мекунад. Ҷаҳон на ба яксонсозии фарҳангҳо ва на ба азбайнбарии  сунъии фарқиятҳои таърихан ташаккулёфта, балки ба ҷустуҷӯи шаклҳои ҳамкорие ниёз дорад, ки ба мардумон имкон диҳанд ҳам ҳувияти миллии худро ҳифз кунанд ва ҳам дар ҳалли масъалаҳои умумӣ саҳм бигиранд.

Шакли бадеӣ ҳамчун василаи маърифат

Арзиши илмӣ-маърифатии китоб бо бартариҳои адабии он ба таври табиӣ омезиш ёфтааст. Шакли эссенависӣ ба муаллиф имкон медиҳад, ки аз тасвири як рӯйдоди мушаххас ба бознигарии таърихӣ, аз таассуроти шахсӣ ба хулосаи фалсафӣ ва аз мушоҳидаи ҳаёти рӯзмарра ба андешаронӣ дар бораи муносибатҳои байналмилалӣ озодона гузар намояд.

Чунин сохтор ба худи мавзуи таҳқиқ мувофиқ аст. Тамаддунро наметавон танҳо бо ниҳодҳои расмӣ, нишондиҳандаҳои оморӣ ё маҷмуи далелҳои таърихӣ маҳдуд кард. Он ҳамчунин дар рамзҳо, одатҳо, ишораҳо, тарзи ташкили фазо ва шаклҳои муоширати инсонӣ таҷассум меёбад.

Дар ифодаи мақсади муаллиф мусаввараҳои рассом Фэн Ишу нақши муҳим доранд. Оҳанги манзаранигории суннатӣ, хоксории хатҳои графикӣ ва фазои озоди таркиб муҳити тасвирие ба вуҷуд меоваранд, ки бо хусусияти нақли муаллиф ҳамоҳанг аст. Тасвирҳо дар ин ҷо танҳо ҳамроҳкунандаи матн нестанд, балки дар шаклгирии таассуроти умумӣ саҳм мегузоранд ва ба хонанда имконият медиҳанд, ки таваққуф кунад, бодиққат назар андозад ва андешаронии худро идома диҳад.

Омезиши мушоҳидаи адабӣ, шарҳи фарҳангшинохтӣ ва графикаи бадеӣ хусусияти тааммуломези китобро тақвият мебахшад. Хондани он на танҳо азхуд кардани маълумот, балки фаъолияти муайяни дарки зеҳниро низ тақозо мекунад: омодагӣ ба мушоҳидаи ҷузъиёт, муқоисаи таассурот ва мустақилона пайдо кардани робитаҳои маъноӣ.

Ҳамин тариқ, шакли адабӣ ба ороиши зоҳирии нақл маҳдуд намешавад, балки ба яке аз василаҳои маърифат табдил меёбад. Маҳз ҳамин шакл имкон медиҳад он чизе ифода гардад, ки на ҳамеша баёни дақиқи мафҳумӣ дорад: фазои макон, оҳанги муоширати инсонӣ ва андозаи эҳсосии хотираи фарҳангӣ.

Аҳамияти китоб барои амалияи дипломатӣ ва густариши донишҳои гуманитарӣ

Китоби Рашид Олимов сазовори таваҷҷуҳи мутахассисону коршиносони муносибатҳои байналмилалӣ, таърихи дипломатия, шарқшиносӣ, фарҳангшиносӣ ва фалсафаи муоширати байнифарҳангӣ мебошад. Он ҳамчунин метавонад барои омодасозии дипломатони ҷавон муфид бошад, зеро нишон медиҳад, ки ҳамаҷониба донистани ҷомеае, ки давлат бо он муносибат барқарор мекунад, барои фаъолияти касбӣ то чӣ андоза муҳим аст.

Дипломатия маҳорати пешбурди музокирот, ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва пайдо кардани роҳҳалҳои қобили қабули тарафайнро тақозо мекунад. Аммо дар паси ин вазифаҳои касбӣ масъалаи бунёдитаре қарор дорад: қобилияти дарки мантиқи рафтори иштирокчии дигари муносибатҳои байналмилалӣ, бидуни он ки фаҳмиш бо тахминҳои шахсӣ иваз карда шавад.

Аз ин ҷиҳат таҷрибаи чандинсолаи муаллиф на танҳо бартарии тарҷумаиҳолӣ, балки сарчашмаи мустақили дониш мебошад. Ин таҷриба ба ӯ имкон медиҳад, ки дидгоҳи шахсиро бо амалияи фаъолияти давлатӣ муқоиса намуда, ба хулоса ояд, ки ҳамкории муассири байналмилалӣ бе салоҳияти фарҳангӣ, хотираи таърихӣ ва эҳтиром ба шаъну шарафи миллии шарикон ғайриимкон аст.

Барои насли ҷавони дипломатҳо ин китоб метавонад як навъ дарси фарҳанги касбӣ бошад: омӯхтани мушоҳидаи бодиққат, парҳез аз хулосабарории шитобкорона, фарқ гузоштан миёни шакли зоҳирӣ ва муҳтавои ботинии падидаҳо, дарки заминаҳои таърихии равандҳои муосир ва ҳамеша дар хотир доштани он ки дар паси тасмимоту қарорҳои сиёсӣ инсонҳо, арзишҳо ва тасаввуроти онҳо дар бораи сохти одилонаи ҷаҳон қарор доранд.

Ҳамзамон китобро набояд ҳамчун таҳқиқоти муназзами академӣ дар бораи Чин арзёбӣ кард. Хусусияти жанрии он дигар аст. Ҷиҳати қавии асар на дар фарогирии комили ҳамаи паҳлуҳои мавзуъ ва на дар бунёди назарияи универсалии ҷомеаи Чин, балки дар пайванди таҷрибаи шахсӣ, мушоҳидакорӣ ва тафаккури фалсафӣ ифода меёбад. Маҳз дар ҳамин сифат асар дониши гуманитариро ғанӣ гардонда, барои андешаронӣ ва баҳсу баррасии минбаъдаи илмӣ мавод ироа мекунад.

Ҷанбаи инсонии таҷрибаи дипломатӣ

Ҳангоми андешаронӣ дар бораи китоби Рашид Олимов наметавон танҳо бо таҳлили муҳтаво ва бартариҳои адабии он маҳдуд шуд. Аз нигоҳи муайян, асар бозтоби шахсияти худи муаллиф — муносибати ӯ ба инсонҳо, хидмати давлатӣ, қарзи касбӣ ва ҷустуҷӯи зеҳнӣ мебошад.

Ин паҳлуи китоб барои ман махсусан наздик аст, зеро муносибати ман ба муаллифи он на танҳо бар эътирофи хизматҳои касбӣ ва таваҷҷуҳ ба осори илмӣ ва публитсистии ӯ асос ёфтааст. Рашид Олимов устод ва роҳнамои зиндагии ман аст; шахсе, ки дидгоҳҳо, принтсипҳои зиндагӣ ва муносибаташ ба фаъолияти давлатӣ дар тӯли солҳои зиёд барои ман ҳамчун раҳнамои умда хизмат кардаанд.

Имрӯз, ки ҳам муаллифи китоб ва ҳам ман ба синни нафақа расидаем, таҷрибаи солҳои сипаришуда имкон медиҳад, ки на танҳо дастовардҳои касбии инсон, балки муҳтавои ботинии роҳи зиндагии ӯро низ бо возеҳияти бештар арзёбӣ намоем. Дар фаъолияти давлатӣ, ҳамчунин дар дипломатия, аҳамияти воқеии шахсият танҳо бо вазифаҳои ишғолкарда, унвонҳои бадастоварда ё натиҷаҳои фаъолияти ӯ муайян намешавад. Садоқат ба принтсипҳои худ, эҳтиром ба инсонҳо, қобилияти дар тӯли тамоми умр омӯхтан ва омодагӣ ба интиқоли таҷрибаи андӯхта ба наслҳои баъдӣ низ аҳамияти камтар надоранд.

Маҳз ҳамин сифатҳоро ман бо оҳанги зеҳнии «Хомӯшии ду бузургҷусса» созгор мебинам. Дар паси мушоҳидаҳои муаллиф, таваҷҷуҳи ӯ ба ҷузъиёти таърихӣ ва андешарониҳояш дар бораи фарқиятҳои фарҳангӣ кӯшиши на танҳо шарҳи ҷаҳони атроф, балки беҳтар фаҳмидани инсон, меъёрҳои ахлоқии ӯ ва масъулияташ дар назди ҷомеа эҳсос мешавад.

Аз ин ҷиҳат китоб барои ман маънои иловагии шахсӣ низ дорад. Он имкон медиҳад, ки таҷрибаи чандинсолаи дипломатиро на танҳо ҳамчун таърихи хидмати касбӣ, балки ҳамчун раванди идомадори маърифати ботинӣ дарк намоям. Инсонеро мебинем, ки солҳои зиёд кишвари худро дар арсаи байналмилалӣ моҳирона намояндагӣ кардааст, аммо дониши андӯхтаи худро ниҳоӣ намешуморад ва муколамаи хешро бо тамаддуни дигар анҷомёфта эълон намекунад. Баръакс, ӯ ошкоро эътироф менамояд, ки барои омӯхтан ва дарк кардани чизҳои зиёде ҳанӯз фурсату зарурат вуҷуд доранд.

Дар чунин мавқеъгирӣ камолоти воқеии зеҳнӣ зоҳир мегардад. Арзиши устоди ҳақиқӣ на танҳо дар он аст, ки дониш ва таҷрибаи худро ба дигарон меомӯзонад, балки ҳамчунин дар он ки бо намунаи зиндагии худ нишон медиҳад: рушди шахсият пас аз расидан ба қуллаҳои касбӣ низ қатъ намегардад. Қобилияти ҳайрат кардан, шубҳа намудан, муқоиса кардан ва омӯхтан чун шарти зарурии ҷавонии рӯҳӣ боқӣ мемонад.

Аз ин рӯ, арзёбии баланди ман ба ин китоб танҳо арҷгузорӣ ба Устоди азизу гиромӣ нест. Он ҳамчунин бар ин эътиқод асос ёфтааст, ки таҷрибаи андӯхтаи муаллиф дар фаъолияти давлатӣ ва дипломатӣ дар ин асар идомаи пурмазмуни гуманитарии худро пайдо кардааст. Дар китоб тарҷумаи ҳоли касбӣ ба баҳонае ҷиҳати андешаронии фарохтар дар бораи фарҳанг, ахлоқ, хотираи таърихӣ ва ояндаи муносибатҳои инсонӣ табдил меёбад.

Ба андешаи ман, маҳз дар ҳамин яке аз рисолатҳои муҳимтарини инсонест, ки бахши назарраси умри худро ба хидмати давлатӣ бахшидааст: на танҳо иштирок кардан дар рӯйдодҳои замони худ, балки дарки амиқи онҳо ва ба наслҳои оянда мерос гузоштани на посухҳои омода ба ҳамаи саволҳо, балки қобилияти мустақилона андешидан, дарки жарфонаи дигарону атроф ва масъулона амал кардан.

Хулоса

«Хомӯшии ду бузургҷусса. Дафтари чинии дипломати тоҷик» китобест дар бораи Чин ва ҳамзамон дар бораи инсоне, ки дар тӯли солҳои зиёд кӯшиш кардааст тамаддуни дигарро дарк намояд, бидуни он ки аз ҳувияти фарҳангии хеш даст кашад. Дар ин асар таҷрибаи дипломатӣ ба таҷрибаи ҷустуҷӯи зеҳнӣ табдил меёбад ва мушоҳидаи ҳаёти рӯзмарра василаи наздик шудан ба дарки умқи таърихӣ ва вижагиҳои ботинии ҷомеа мегардад.

Аҳамияти асар на танҳо бо ғановати таассуроти тасвиршуда, балки бо хусусияти масъалаҳои матраҳкардаи он муайян мешавад. Чӣ ба мардумон имкон медиҳад, ки ҳамдигарро фаҳманд? Анъанаи таърихӣ ва воқеияти муосир бо ҳам чӣ гуна робита доранд? Оё қувват метавонад на мухолифи масъулият, балки меъёри санҷиши он бошад? Фарқиятҳои фарҳангӣ чӣ гуна аз сабаби бегонагӣ ба заминаи эҳтироми мутақобила табдил меёбанд?

Муаллиф саъй намекунад, ки ба ҳамаи ин саволҳо посухҳои ниҳоӣ диҳад. Баръакс, ӯ барои хонанда фазои андешаронӣ фароҳам меоварад, ки дар он таҷрибаи шахсӣ, анъанаи фалсафӣ ва воқеияти муосири байналмилалӣ ба муколамаи пурмазмун шомил мешаванд.

Китоби Рашид Олимов андешаи муҳими инсондӯстонаро тақвият мебахшад: маърифати воқеии кишвари дигар аз омодагӣ ба эътирофи мураккабии роҳи таърихии он ва даст кашидан аз ҳукмҳои шитобкорона оғоз меёбад. Барои дипломатия ин на танҳо фазилати зеҳнӣ, балки шарти зарурии эътимод ва ҳамкорӣ мебошад. Барои илми гуманитарӣ бошад, ин принтсипи муҳими таҳқиқ аст. Барои инсон он нишонаи камолоти ботинӣ ба шумор меравад.

Ин андеша дар заминаи фаъолияти чандинсолаи давлатӣ ва дипломатии муаллиф махсусан муътамад садо медиҳад. Таҷрибаи зиндагӣ моро ба ин хулоса мерасонад, ки ҳамдигарфаҳмии байналмилалӣ на танҳо тавассути созишномаҳо ва қарорҳои сиёсӣ ташаккул меёбад. Он ҳамчунин ба шарофати сабру таҳаммул, таваҷҷуҳ ба инсон, эҳтиром ба хотираи фарҳангӣ ва қобилияти шунидани он чизе ба вуҷуд меояд, ки на ҳамеша бо сухан ифода мегардад.

Барои камина бошад, ин китоб маънои хоси инсониро низ дорост. Дар он идомаи роҳи зеҳнӣ ва ахлоқии шахсеро мебинам, ки ӯро ҳамчун дипломат, муҳаққиқ, устод ва роҳнамои зиндагӣ самимона эҳтиром мекунам. Пас аз тай кардани бахши назарраси роҳи зиндагӣ ва бознигарӣ ба солҳои фаъолияти давлатӣ инсон махсусан амиқ дарк мекунад, ки мероси воқеии ӯ на танҳо аз натиҷаҳои заҳматаш, балки аз андешаҳо, принтсипҳо ва арзишҳое иборат аст, ки барои дигарон боқӣ мегузорад.

«Хомӯшии ду бузургҷусса» маҳз ҳамчун чунин мероси зеҳнӣ пазируфта мешавад: меросе, ки барои муколама боз аст, даъвои соҳиб будан ба ҳақиқати ниҳоиро надорад ва хонандаро ба идомаи маърифат ва ҷустуҷӯи дониш раҳнамун месозад.

Бовар дорам, ки китоб дар миёни дипломатҳои амалкунанда ва собиқадор, олимон, омӯзгорон, донишҷӯён ва ҳамаи онҳое, ки ба сарнавишти ҳамкории байналмилалӣ, ҳамдигарфаҳмии фарҳангҳо ва рушди одилонаю инсондӯстонаи ҷаҳони муосир бетараф нестанд, хонандагони сипосгузори худро пайдо хоҳад кард.

Арзиши аслии ин асар дар он аст, ки он на танҳо дидани тамаддуни дигар, балки бодиққаттар нигаристан ба худи моро низ меомӯзонад. Ва ин шояд яке аз натиҷаҳои душвортарин ва олитарини маърифат бошад.

Китоби Рашид Олимов хонандаро на бо эҳсоси анҷом ёфтани гуфтугӯ, балки бо хоҳиши идома додани он танҳо мегузорад. Маҳз дар ҳамин камина арзиши илмӣ, ҷамъиятӣ ва инсонии асари мазкурро мебинад.

САЙИДЗОДА Зафар Шералӣ,

мудири шуъбаи ИДМ-и

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон,

мушовири давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,

фиристодаи фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих