Сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Муғулистон танҳо як боздиди дипломатии навбатӣ нест. Ин сафар нишонаи он аст, ки сиёсати хориҷии Тоҷикистон ба марҳилаи нави тавсеаи ҳамкориҳо бо кишварҳои Осиё ворид мешавад.

Дар назари аввал, Тоҷикистон ва Муғулистонро ҳазорҳо километр масофа ҷудо мекунад. Аммо дар геосиёсати имрӯз масофа дигар меъёри асосии наздикӣ нест. Манфиатҳои муштарак, амният, иқтисод ва дипломатия кишварҳоро ба ҳам меоранд.

Муғулистон яке аз кишварҳои дорои захираҳои азими маъданӣ дар ҷаҳон аст. Тоҷикистон бошад, дорои иқтидори бузурги гидроэнергетикӣ ва мавқеи муҳими транзитӣ дар Осиёи Марказӣ мебошад. Агар ин ду имконият бо ҳам пайваст шаванд, метавонанд барои ҳамдигар бозорҳои нав, сармоягузорӣ ва ҳамкориҳои технологиро боз кунанд.

Ҳар ду давлат сиёсати бисёрсамтаи хориҷиро пеш мебаранд, муносибатҳои дӯстона бо ҳамсояҳо ва қудратҳои ҷаҳониро нигоҳ медоранд ва ҷонибдори таҳкими нақши Созмони Милали Муттаҳид дар ҳалли масъалаҳои байналмилалӣ мебошанд. Дар масъалаҳои тағйирёбии иқлим, мубориза бо биёбоншавӣ, идораи захираҳои об ва рушди устувор низ мавқеъҳои онҳо ба ҳам наздиканд.

Муносибатҳои Тоҷикистон ва Муғулистон то имрӯз ором ва устувор рушд мекарданд. Акнун сафари давлатии сарвари Тоҷикистон метавонад оғози марҳилаи сифатан нави ҳамкорӣ гардад: аз табодули сиёсӣ то ҳамкориҳои иқтисодӣ, фарҳангӣ, сайёҳӣ ва илмӣ.

Дар ҷаҳоне, ки рақобати геосиёсӣ рӯз аз рӯз шиддат мегирад, давлатҳое пирӯз мешаванд, ки доираи дӯстони худро васеъ мекунанд. Тоҷикистон имрӯз маҳз ҳамин роҳро интихоб кардааст: на танҳо нигоҳ доштани шарикони анъанавӣ, балки пайдо кардани шарикони нав дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон.

Ин сафар паёми равшан дорад, Тоҷикистон мехоҳад дар харитаи дипломатии Осиё фаъолтар, таъсиргузортар ва дорои шабакаи густурдаи ҳамкорӣ бошад. Муғулистон низ метавонад яке аз ҳалқаҳои муҳими ин сиёсати нав гардад.

Дипломатия вақте муваффақ аст, ки ҳатто масофаи ҳазорҳо километр ба садди ҳамкорӣ табдил наёбад, балки ба пули имкониятҳо мубаддал шавад.

Ҷуғрофиё дур аст, аммо манфиатҳо наздик

Дар назари аввал, Тоҷикистон ва Муғулистон ҳамсарҳад нестанд. Онҳоро Чин ҷудо мекунад ва аз нигоҳи ҷуғрофӣ дар ду қисми гуногуни Осиё ҷойгиранд. Аммо маҳз ҳамин хусусият ба муносибатҳои онҳо аҳамияти стратегӣ мебахшад.

Тоҷикистон дар чорроҳаи Осиёи Марказӣ қарор дошта, метавонад ҳамчун дарвозаи Муғулистон ба бозорҳои Осиёи Марказӣ, Афғонистон, Эрон ва кишварҳои Халиҷи Форс хизмат кунад. Аз тарафи дигар, Муғулистон метавонад барои Тоҷикистон равзанаи нави ҳамкорӣ бо Осиёи Шарқӣ ва минтақаи Уқёнуси Ором гардад.

Ҳар ду давлат як мушкилоти умумӣ доранд: баҳр надоранд. Аз ин рӯ, барои ҳар ду масъалаҳои долонҳои нақлиётӣ, логистика, содирот ва диверсификатсияи роҳҳои тиҷорат аҳамияти ҳаётӣ доранд. Ин манфиати муштарак онҳоро ба ҳам наздик мекунад.

Илова бар ин, Тоҷикистон дар ташаббусҳои байналмилалии марбут ба об ва иқлим пешсаф аст, Муғулистон бошад бо мушкилоти биёбоншавӣ, тағйирёбии иқлим ва истифодаи устувори чарогоҳҳо рӯ ба рӯст. Ин низ самти нави ҳамкории илмӣ ва экологӣ шуда метавонад.

Дар дипломатияи муосир на ҳамсарҳадӣ, балки ҳамманфиатӣ муносибатҳои давлатҳоро муайян мекунад. Тоҷикистон ва Муғулистон, гарчанде аз ҳам дур ҷойгиранд, метавонанд ба шарикони муҳими сиёсӣ, иқтисодӣ ва логистикӣ табдил ёбанд, агар аз имкониятҳои ҷуғрофии худ ба таври оқилона истифода баранд.

Ин нукта метавонад яке аз паёмҳои асосии сафари давлатии Президенти Тоҷикистон ба Муғулистон бошад: масофа монеаи ҳамкорӣ нест, агар манфиатҳои стратегӣ якдигарро пурра кунанд.

Дар асри XXI давлатҳо дигар танҳо бо ҳамсоягони худ муносибатҳои стратегӣ намесозанд. Имрӯз давлатҳое муваффақанд, ки занҷираи ҳамкориҳои худро аз доираи ҷуғрофиё берун мебароранд. Тоҷикистон ва Муғулистон намунаи чунин раванд буда метавонанд.

Аввал — иқтисод. Ҳар ду давлат иқтисодҳои рӯ ба рушд доранд ва барои диверсификатсияи бозорҳои худ талош мекунанд. Муғулистон дар соҳаи истихроҷи маъдан таҷриба ва имкониятҳои бузург дорад, Тоҷикистон бошад дар гидроэнергетика, алюминий, кишоварзӣ ва захираҳои обӣ. Ин ду иқтисод рақиби ҳам нестанд, балки метавонанд якдигарро пурра кунанд.

Дуюм — нақлиёт ва логистика. Гарчанде миёни ду кишвар сарҳади мустақим вуҷуд надорад, ҳар ду давлати бебандар мебошанд. Аз ин рӯ, рушди долонҳои байналмилалии нақлиётӣ, ҳамкории гумрукӣ ва рақамикунонии хизматрасониҳои логистикӣ ба манфиати ҳар ду аст. Дар шароити тағйирёбии масирҳои тиҷорати ҷаҳонӣ ин масъала аҳамияти бештар пайдо мекунад.

Сеюм — кишоварзӣ. Тоҷикистон дар боғдорӣ, сабзавоткорӣ ва истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ таҷрибаи ғанӣ дорад. Муғулистон бошад дар чорводорӣ ва истеҳсоли маҳсулоти чорво яке аз кишварҳои шинохташуда мебошад. Табодули таҷриба дар технологияҳои аграрӣ, селексия ва коркарди маҳсулот метавонад барои ҳар ду ҷониб судманд бошад.

Чорум — саноат ва коркарди ашёи хом. Имрӯз арзиши асосӣ на дар фурӯши ашёи хом, балки дар истеҳсоли маҳсулоти дорои арзиши иловагӣ мебошад. Тоҷикистон ва Муғулистон метавонанд дар самти ҷалби сармоя, таъсиси корхонаҳои муштарак ва интиқоли технология ҳамкориро густариш диҳанд.

Панҷум — технологияҳои иттилоотӣ, зеҳни сунъӣ ва рақамикунонӣ. Ин самт метавонад ба яке аз бахшҳои босуръат рушдёбандаи ҳамкорӣ табдил ёбад. Барои кишварҳои дорои аҳолии нисбатан кам, иқтисоди рақамӣ имконият медиҳад, ки бидуни вобастагӣ аз масофа ба бозори ҷаҳонӣ ворид шаванд. Ҳамкорӣ байни донишгоҳҳо, марказҳои инноватсионӣ ва ширкатҳои технологӣ метавонад барои тайёр кардани мутахассисон ва татбиқи зеҳни сунъӣ дар идоракунӣ, маориф ва иқтисод замина фароҳам оварад.

Шашум — энергетика. Тоҷикистон аз лиҳози захираҳои гидроэнергетикӣ дар ҷаҳон мавқеи намоён дорад. Муғулистон бошад дар баробари ангишт, имкониятҳои бузурги рушди нерӯи бодӣ ва офтобиро дорад. Ҳамкорӣ дар самти энергияи сабз, идоракунии шабакаҳои энергетикӣ ва технологияҳои камкарбон метавонад мавзӯи муҳими рӯзномаи дуҷониба гардад.

Ҳафтум — илм, маориф ва фарҳанг. Муносибатҳои сиёсӣ пойдор намешаванд, агар онҳоро ҳамкории инсонӣ пуштибонӣ накунад. Табодули донишҷӯён, таҳқиқоти муштарак, омӯзиши таърих ва фарҳанги халқҳо, инчунин рушди сайёҳӣ метавонанд заминаи эътимоди дарозмуддатро гузоранд.

Тоҷикистон ва Муғулистон аз ҷиҳати ҷуғрофӣ аз ҳам дур ҳастанд, аммо дар бисёр масъалаҳои стратегии асри XXI мушкилот ва манфиатҳои муштарак доранд: рушди устувор, иқтисоди рақамӣ, амнияти озуқаворӣ, энергияи сабз, логистика ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим.

Аз ин рӯ, сафари давлатии Президенти Тоҷикистон ба Муғулистонро метавон на танҳо як рӯйдоди дипломатӣ, балки оғози ҷустуҷӯи модели нави ҳамгироӣ байни ду давлати осиёӣ арзёбӣ кард. Агар ин имкониятҳо бо барномаҳои мушаххас, сармоягузорӣ ва иродаи сиёсӣ пайгирӣ шаванд, ҳамкории Тоҷикистону Муғулистон метавонад аз сатҳи муколамаҳои сиёсӣ ба сатҳи шарикии воқеии иқтисодӣ, илмӣ ва технологӣ гузарад. Ин на танҳо ба манфиати ду кишвар, балки ба таҳкими ҳамгироии фарогири Осиё низ мусоидат хоҳад кард.

Имрӯз ҷаҳон аз низоми якқутба ба низоми бисёрқутба мегузарад. Дар чунин шароит давлатҳои миёна ва хурд мекӯшанд, ки доираи шарикони худро васеъ намоянд, то ба як самт вобаста набошанд. Тоҷикистон ва Муғулистон маҳз ба ҳамин гурӯҳи давлатҳо дохил мешаванд. Аз ин рӯ, густариши муносибатҳои онҳо танҳо масъалаи иқтисод нест, балки масъалаи таъмини устувории сиёсати хориҷӣ низ мебошад.

Ҷанбаи дигар — дипломатияи «миёнақудратҳо» аст. Ҳар ду кишвар дар масъалаҳое чун рушди устувор, мубориза бо тағйирёбии иқлим, амнияти озуқаворӣ ва нақши ҳуқуқи байналмилалӣ фаъолона иштирок мекунанд. Ин маънои онро дорад, ки онҳо метавонанд дар созмонҳои байналмилалӣ аз ташаббусҳои якдигар бештар пуштибонӣ кунанд.

Ҳамчунин набояд аз дипломатияи захираҳои табиӣ фаромӯш кард. Тоҷикистон аз захираҳои бузурги об ва нерӯи барқи обӣ бархурдор аст, Муғулистон бошад аз захираҳои фаровони мис, ангишт ва дигар канданиҳои фоиданок. Дар иқтисоди ҷаҳонии имрӯз маҳз чунин захираҳо метавонанд заминаи ҳамкории дарозмуддат дар бахшҳои саноат, энергетика ва технологияҳои нав гарданд.

Як масъалаи дигар низ аҳамият дорад: ҳамкории академӣ ва зеҳнӣ. Дар ҷаҳоне, ки рақобат бештар ба рақобати дониш табдил ёфтааст, сармоягузорӣ ба донишгоҳҳо, пажӯҳишгоҳҳо, марказҳои инноватсионӣ ва зеҳни сунъӣ метавонад аз баъзе созишномаҳои тиҷоратӣ ҳам таъсири бештар дошта бошад.

Ва ниҳоят, як паёми рамзӣ вуҷуд дорад. Сафари давлатӣ ба Муғулистон нишон медиҳад, ки сиёсати хориҷии Тоҷикистон танҳо ба ҳамсоягони наздик маҳдуд намешавад. Ин нишон медиҳад, ки Душанбе барои густариши ҳузури худ дар тамоми қораи Осиё талош дорад.

Дар асри XXI қудрати давлатҳоро на танҳо масоҳат, аҳолӣ ё захираҳо муайян мекунанд, балки шумораи шарикони боэътимод, сифати муносибатҳои байналмилалӣ ва тавоноии онҳо дар сохтани пулҳои нави ҳамкорӣ. Сафари давлатии Президенти Тоҷикистон ба Муғулистонро метавон маҳз ҳамчун як қадами амалии сохтани чунин пул арзёбӣ кард.

Имрӯз ҷаҳон тадриҷан ба фазои нави рақобати геополитикӣ ворид шудааст. Аз як тараф, НАТО нуфузи худро васеъ мекунад. Аз ҷониби дигар, созмонҳое чун СҲШ, СААД, инчунин ҳамкориҳои Русияву Чин ва дигар иттиҳодҳои минтақавӣ нақши бештар мегиранд. Дар минтақаи Ҳинду Уқёнуси Ором низ рақобати ИМА, Чин, Ҷопон ва дигар қудратҳо афзоиш меёбад.

Дар ҳамин муҳит Тоҷикистон ва Муғулистон роҳи нисбатан мутавозинро пеш гирифтаанд.

Тоҷикистон узви Созмони Аҳдномаи Амнияти Дастаҷамъӣ (СААД) ва Созмони Ҳамкории Шанхай (СҲШ) мебошад. Ҳамзамон, бо Иттиҳоди Аврупо, Иёлоти Муттаҳида, кишварҳои исломӣ ва дигар шарикон низ муносибатҳои фаъол дорад. Ин намунаи сиёсати бисёрсамтаи хориҷист.

Муғулистон бошад, ба ягон блоки ҳарбӣ шомил нест. Он миёни ду қудрати бузург — Русия ва Чин ҷойгир буда, сиёсати маъруфи «ҳамсояи сеюм»-ро амалӣ мекунад. Яъне, барои нигоҳ доштани тавозуни сиёсӣ бо ИМА, Ҷопон, Кореяи Ҷанубӣ, Иттиҳоди Аврупо ва дигар кишварҳо низ ҳамкории фаъол дорад.

Дар ин ҷо як нуқтаи муҳим ҳаст, ки ҳарду кишварҳоро ба ҳам оварда метавонад:ҳар ду кишвар намехоҳанд майдони рақобати қудратҳои бузург шаванд; онҳо мехоҳанд пули муколама бошанд.

Ин мавқеъ дар шароити имрӯз арзиши хеле баланд дорад.

Тоҷикистон баъди таҷрибаи ҷанги шаҳрвандӣ хуб медонад, ки сулҳ асоси рушди давлат аст. Муғулистон низ дар тӯли даҳсолаҳо сиёсати хориҷии осоишта ва бетарафонаи фаъолро пеш гирифта, борҳо ҳамчун макони музокироти байналмилалӣ баромад кардааст.

Аз ин рӯ, наздикшавии Душанбе ва Улан-Батор танҳо ба иқтисод маҳдуд намешавад. Он метавонад ҳамкории ду давлати ҷонибдори сулҳ, муколама ва бисёрҷонибагарӣ бошад.

Агар ба харитаи ҷаҳон нигоҳ кунем, Тоҷикистон дар маркази Осиёи Марказӣ ва Муғулистон дар шимолу шарқи Осиё қарор доранд. Ҳар ду дар ҳамсоягии қудратҳои бузург зиндагӣ мекунанд ва хуб дарк мекунанд, ки амният танҳо бо қувваи ҳарбӣ таъмин намешавад.

Амнияти воқеӣ аз:

• иқтисоди пурқувват;

• ҳамкориҳои минтақавӣ;

• дипломатияи фаъол;

• эътимоди байни давлатҳо;

• ва рушди илм, технология ва сармояи инсонӣ оғоз мешавад.

Аз ин рӯ, сафари давлатии Президенти Тоҷикистон ба Муғулистонро метавон на танҳо як рӯйдоди дипломатӣ, балки паёми сиёсӣ ба ҷомеаи байналмилалӣ низ арзёбӣ кард: дар шароите, ки ҷаҳон ба блокбандӣ ва рақобати қудратҳо рӯ овардааст, ҳанӯз ҳам давлатҳое ҳастанд, ки сулҳро на ҳамчун шиор, балки ҳамчун воситаи рушди миллӣ ва ҳамкории байналмилалӣ интихоб мекунанд.

Дар ин сафари давлатӣ эҳтимолан масъалаҳои:

1.     Маросими истиқболи расмӣ дар Улан-Батор.

2.     Музокироти хос ва васеъ бо Президенти Муғулистон оид ба рушди муносибатҳои дуҷониба.

3.     Имзои бастаи санадҳои нави ҳамкорӣ, аз ҷумла дар соҳаҳои:

Ø  тиҷорат ва сармоягузорӣ;

Ø  кишоварзӣ ва чорводорӣ;

Ø  саноати кӯҳӣ ва геология;

Ø  нақлиёт ва логистика;

Ø  маориф, илм, фарҳанг ва сайёҳӣ.

4.     Изҳороти муштарак барои намояндагони воситаҳои ахбори омма.

5.     Мулоқот бо Раиси Парламенти Муғулистон ва эҳтимолан бо Сарвазири кишвар.

6.     Иштирок дар ҳамоиши соҳибкорон ва муаррифии имкониятҳои сармоягузории ду кишвар.

7.     Барномаи фарҳангӣ ва зиёрати ҷойҳои таърихию фарҳангии Муғулистон.

8.     Баррасии масъалаҳои ҳамкории минтақавӣ ва байналмилалӣ, аз ҷумла дар доираи СММ ва дигар созмонҳои байналмилалӣ.

Аммо рӯзнома метавонад масъалаҳои дигари муносибатҳои тарафайни Тоҷикистону Муғулистонро дар бар гирад.

Имрӯз - 20.07.2026 рӯзҳои фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Муғулистон бо мақсади таҳким бахшидани робитаҳои фарҳангии ду давлат доир карда мешаванд. Пеш аз барномаи консертӣ намоиши мусаввараҳои рӯзҳои фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон доир мегардад. Дар намоиш мусаввараю аксҳо, ки таъриху фарҳанг, урфу одат, дастовардҳои замони истиқлол ва табиати зебои диёрамонро таҷассум менамоянд, ба маърази тамошо гузошта мешавад.

Имрӯз дар доираи баргузории рӯзҳои фарҳангӣ вохӯрии Вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон Матлубахон Сатториён бо Вазири фарҳанг, варзиш, сайёҳӣ ва ҷавонони Муғулистон Алдаржавхлан Жуков доир гардид.

Зимни вохӯрӣ ҷонибҳо бо мақсади рушди ҳамкории Тоҷикистону Муғулистон дар соҳаи фарҳангу санъат барои ба роҳ мондани ҳамкории мутақобили судманд байни муассисаҳои таълимӣ, инчунин омода намудани мутахассисони касбӣ ва мубодилаи таҷриба изҳори ҳавасмандӣ намуданд.

Тибқи иттилои Вазорати корҳои хориҷии Ҷуиҳурии Тоҷикистон, муносибатҳои дипломатӣ байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Муғулистон 24 апрели соли 1992 барқарор шуданд.

ДАВЛАТОВ Зубайдулло Абдуллоевич

ходими калони илмии шуъбаи

Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ