Модели Канада оид ба ҷалби ҷомеаи шаҳрвандӣ дар татбиқи сиёсати хориҷӣ [1] аз модели америкоӣ ба куллӣ фарқ мекунад ва намунаи классикии "дипломатияи нерӯи миёна" мебошад. Қобили зикр аст, ки дар ин замина, масалан, стратегияи сиёсати хориҷии ШМА маъмулан ба захираҳои назарраси низомӣ ва сиёсӣ ва таблиғи бартарии ҷаҳонӣ такя мекунад. Канада (Оттава) бренди байналмилалии худро дар атрофи мафҳумҳои "дипломатияи башардӯстона" ва "амнияти инсон" бунёд кардааст. Дар ин модел ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва созмонҳои ғайридавлатӣ на танҳо ҳамчун иҷрокунандагони ҳадафҳои давлатӣ, балки ҳамчун шарикони калидӣ дар ташаккули нуфузи ахлоқии кишвар дар саҳнаи ҷаҳонӣ амал мекунанд.

Асоси назариявӣ ва идеологии модели дипломатияи оммавии Канада доктринаи "амнияти инсон" мебошад, ки расман дар рӯзномаи сиёсати хориҷии Оттава дар охири солҳои 1990 бо ташаббуси вазири корҳои хориҷӣ Ллойд Аксворти сабт шудааст. Муаррифии ин консепсия тағйироти куллии парадигмаро дар илми сиёсӣ ва амалияи дипломатии Канада нишон дод. Ин консепсия асосан тамаркузи анъанавии Вестфалияро аз ҳифзи соҳибихтиёрии миллии давлат, ниҳодҳои он ва дахлнопазирии марзҳои давлатӣ (амнияти миллӣ) ба амният ва ҳифзи ҳамаҷонибаи инсон (фард) дар доираи васеи таҳдидҳои фаромарзӣ: аз гуруснагӣ, камбизоатӣ, зӯроварии мусаллаҳона ва саркӯби сиёсӣ то офатҳои экологӣ, эпидемияҳо ва поймолкунии ҳуқуқи инсон тағйир медиҳад. Доктринаи сиёсати хориҷии Канада амнияти инсонро ба ҳафт ҷузъи ба ҳам алоқаманд тақсим кард: амнияти иқтисодӣ, озуқаворӣ, экологӣ, шахсӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ ва тандурустӣ. Татбиқи чунин рӯзномаи васеъмиқёс, бисёрҷанба ва ба ҷомеа нигаронидашуда дар саҳнаи байналмилалӣ бе такяи васеъ ба иқтидори амалии ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ аз нигоҳи консептуалӣ ва амалӣ ғайриимкон аст. Мошини бюрократии давлатӣ барои кори нозук ва мақсаднок дар сатҳи ҷомеаи маҳаллӣ дар минтақаҳои буҳронии ҷаҳон мувофиқ нест. Дар ин робита созмонҳои ғайридавлатӣ ба шарикони ҷудонашаванда ва қисмати таркибии низоми сиёсии давлат табдил ёфтаанд. Бо доштани чандирии баланди институтсионалӣ, ҳаракати фаромиллӣ, дониши амиқи хусусиятҳои иҷтимоию фарҳангии маҳаллӣ дар кишварҳои рӯ ба инкишоф ва, муҳимтар аз ҳама, сатҳи баланди эътимоди ибтидоӣ бо аҳолии маҳаллӣ (қонунияти аҳолӣ) созмонҳои ғайридавлатӣ ҳамчун амалгарон (операторон) ва роҳбарони беҳтарини барномаҳои башардӯстонаи Канада хизмат мекунанд. Тавассути механизми субсидияҳои мақсадноки барномавӣ аз Global Affairs Canada ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандии Канада принсипҳои абстрактии доктринаи “Амнияти Инсон”- ро ба лоиҳаҳои мушаххаси байналмилалӣ табдил медиҳанд ва симои беназири ҷаҳонии Канадаро ҳамчун "қудрати башардӯстона" ва довари ахлоқӣ дар низоми муносибатҳои муосири байналмилалӣ ташаккул медиҳанд.

Механизми институтсионалии ҳамкории байни давлат ва ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Канада ба таври возеҳ неокорпоративӣ ва шабакавӣ аст. Агентии асосии ҳамоҳангсоз Global Affairs Canada мебошад, ки субсидияҳо ва грантҳои давлатиро мустақиман ба созмонҳои пешбари ғайридавлатии Канада тақсим мекунад. Ба ҷои рақобати шадиде, ки хоси плюрализми амрикоӣ аст, ҳукумати Канада таъсиси иттиҳодияҳои калони чатриро, ки бахши ғайритиҷоратиро ҳамоҳанг мекунанд, ташвиқ мекунад. Бозигари пешсаф дар ин соҳа Шӯрои ҳамкории байналмилалии Канада (CCIC) мебошад, ки зиёда аз 100 созмонҳои ғайридавлатиро, ки дар соҳаи рушди байналмилалӣ ва кӯмаки башардӯстона фаъолият мекунанд, муттаҳид месозад. Тавассути CCIC ҳукумат муколамаи доимиро бо ҷомеаи шаҳрвандӣ идома медиҳад ва стратегияҳои муштарак таҳия мекунад [2].

Самтҳои калидие, ки ҷомеаи шаҳрвандии Канада сиёсати хориҷии давлатиро бештар мукаммал ва тақвият медиҳад, инҳоянд:

1. Рушди байналмилалӣ ва решакан кардани камбизоатӣ. Ташкилотҳои ғайридавлатии Канада (ба монанди CARE Canada, Oxfam Canada ва WUSC — Хадамоти Донишгоҳи ҷаҳонии Канада) лоиҳаҳои дарозмуддатро барои рушди минтақаҳои деҳот, таъмини дастрасӣ ба оби тоза ва таъмини маориф дар кишварҳои Осиё, Африқо ва Америкаи Лотинӣ амалӣ мекунанд.

2. Ҳуқуқи инсон ва баробарии гендерӣ. Оттава расман Сиёсати кумаки байналмилалии феминистӣ (FIAP)-ро эълон кардааст. Ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандии Канада дар пешбурди ҳуқуқи занон, васеъ кардани имкониятҳои иқтисодии онҳо ва ҳифзи аҳолии осебпазир дар хориҷаарсаи ҷаҳонӣ пешсафанд.

3. Сулҳофаринӣ ва барқарорсозии пас аз низоъ. Ташкилотҳои ғайридавлатии Канада дар барномаҳои безараргардонии минаҳо, дубора муттаҳид кардани ҷанговарони собиқ ва дастгирии муколамаи шаҳрвандӣ дар минтақаҳои пас аз низоъ фаъолона иштирок мекунанд. Намунаи таърихии барҷастаи ҳамкории байни давлати Канада ва созмонҳои ғайридавлатӣ имзои Конвенсияи Оттава дар бораи манъи минаҳои зиддипиёдагард дар соли 1997 буд, ки бо фишори пурқудрати ҷомеаи шаҳрвандӣ ва иттифоқи дипломатӣ имконпазир гардид.

Хусусияти дигари муҳими институтсионалии модели Канада ин ҳамгироии амиқи ҷомеаи академӣ ва донишгоҳӣ ба низоми дипломатияи ҷамъиятӣ ва коршиносии кишвар мебошад. Бар хилофи модели плюралистӣ ва аксар вақт тиҷоратии ШМА, ки дар он марказҳои таҳлилӣ дар "бозори ғояҳо"-и рақобати шадид фаъолият мекунанд, марказҳои таҳлилии Канада дар доираи шабакаи наздики ҳамкорӣ бо донишгоҳҳои пешбари миллӣ ва агентиҳои калидии дахлдор, пеш аз ҳама Global Affairs Canada, рушд мекунанд. Парчамбардорони ин манзараи зеҳнӣ чунин созмонҳо, ба монанди Маркази навовариҳои идоракунии байналмилалӣ (CIGI), ки дар Ватерлоо ҷойгир аст ва Шӯрои байналмилалии Канада (CIC) мебошанд. Беназирии институтсионалии ин марказҳо дар қобилияти онҳо барои муттаҳид кардани потенсиали профессорону муҳаққиқони донишгоҳҳо, коршиносони мустақил ва дипломатҳои фаъол барои таҳияи роҳҳои ҳалли ҳамаҷонибаи стратегӣ мебошад. Онҳо дар соҳаҳои муҳими сиёсати муосири ҷаҳонӣ фаъолият мекунанд, аз ҷумла:

·        Идоракунии ҷаҳонӣ ва ислоҳоти муассисаҳои байналмилалӣ;

·        Қонуни байналмилалии экологӣ ва баҳрӣ;

·        Дипломатияи иқлимӣ ва мафҳуми "идоракунии устувори экологӣ";

·        Танзими зеҳни сунъӣ ва амнияти кибернетикии фаромиллӣ.

Чунин самтҳои фаъолияти таҳқиқотӣ вазифаи муҳими сиёсати хориҷиро иҷро мекунад. Бо фароҳам овардани заминаи амиқи таҳлилӣ марказҳои таҳлилии Канада мақоми байналмилалии Канадаро ҳамчун "миёнарави ростқавл" ва "пулсоз" дар ҳалли мушкилоти мураккабтарини ҷаҳонии замони мо аз ҷиҳати консептуалӣ тақвият ва қонунӣ мегардонанд. Ҳамин тариқ, ҷомеаи академӣ ҳамчун унсури мустақил, вале аз ҷиҳати стратегӣ ҳамоҳангшудаи "нерӯи нарми" соҳибихтиёр амал мекунад ва ин ҳолат ба Канада имкон медиҳад, ки ба рӯзномаи ҷаҳонӣ таъсири назаррас расонад ва маҳдудиятҳои захираҳои анъанавии низомию сиёсии худро (“нерӯи сахт”) бо эътибори таҷрибаи беғаразонаи илмӣ ва арзишҳои бисёрҷонибаи либералӣ ҷуброн кунад.

Ҳамин тариқ, модели Канада истифодаи самараноки нерӯи нармро тавассути шарикӣ бо ҷомеаи шаҳрвандӣ, ки бар арзишҳои гуманизм, фарогирӣ ва рушди устувор асос ёфтааст, нишон медиҳад. Давлат салоҳияти назарраси амалиётӣ ва захираҳои молиявиро ба созмонҳои ғайридавлатӣ вогузор мекунад ва дар иваз сатҳи баланди қонуниятро барои ташаббусҳои сиёсати хориҷии худ ба даст меорад. Барои Канада ҷомеаи шаҳрвандӣ абзоре барои ташаккули имиҷи "шаҳрванди хуби байналмилалӣ" аст ва чунин мавқеъгирӣ ба кишвар имкон медиҳад, ки бидуни истифода аз зӯрӣ (нерӯи сахт) ба равандҳои байналмилалӣ таъсири назаррас расонад ва дар низоми муносибатҳои байналмилалии замони муосир ҷойгоҳи шоистаро соҳиб гардад.

КАРИМОВ Шамсиддин,

сарходими илмии шуъбаи ШМА ва Канадаи

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,

доктори илмҳои сиёсӣ

САРЧАШМАҲО

1.     Исраелян Е. В. Гуманитарное направление во внешней политике Канады // США и Канада: экономика, политика, культура. — 2011. — № 4. — С. 57–72.;  Axworthy L. Human Security and Global Governance: Putting People First // Global Governance. — 2001. — Vol. 7, No. 1. — P. 19–23.

2.     Keating T. Canada and World Order: The Multilateralist Tradition in Canadian Foreign Policy. — Oxford University Press, 2013. — 288 p.;  Global Affairs Canada. Canada’s Feminist International Assistance Policy. — Ottawa: Government of Canada, 2017. — 84 p.