Сафари расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Қазоқистон аз 5 то 7 ноябри соли 2026 ва иштироки ӯ дар нишасти байналмилалии «Раванди Ақаба», ки 6 ноябр дар шаҳри Остона баргузор гардид, дар заминаи тағйироти сиёсӣ ва технологӣ дар Осиёи Марказӣ қобили таваҷҷуҳ мебошад. Мавзӯи асосии нишаст амният дар соҳаи зеҳни сунъӣ буд. Интихоби чунин мавзӯъ бозгӯи он аст, ки технологияҳои нав тадриҷан ба яке аз масъалаҳои муҳими сиёсати хориҷӣ ва амнияти давлатҳо табдил меёбанд.

То чанд соли пеш зеҳни сунъӣ бештар бо рушди техника, иқтисоди рақамӣ, маориф ва илм алоқаманд дониста мешуд. Имрӯз вазъ тағйир ёфтааст. Имкониятҳои ин технология на танҳо барои пешрафти ҷомеа, балки барои содир кардани навъҳои нави ҷиноят, паҳн намудани маълумоти бардурӯғ, тарғиби ақидаҳои ифротӣ ва таъсир расонидан ба афкори ҷамъиятӣ низ истифода мешаванд. Маҳз ҳамин ду паҳлуи зеҳни сунъӣ, яъне имкониятҳои созанда ва хатарҳои эҳтимолии он, дар маркази таваҷҷуҳи нишасти Остона қарор доштанд.

Барои Тоҷикистон ин масъала танҳо як мавзӯи нави байналмилалӣ нест. Кишвар дар солҳои охир тавассути ташаббусҳо дар Созмони Милали Муттаҳид талош дорад, ки масъалаи рушди бехатар ва масъулонаи зеҳни сунъиро ба рӯзномаи ҳамкории байналмилалӣ ворид намояд. Аз ин лиҳоз, иштироки Тоҷикистон дар нишасти Остона идомаи талошҳои дипломатии кишвар дар самти густариши ҳамкории технологӣ ва амниятӣ мебошад.

«Раванди Ақаба» соли 2015 бо ташаббуси Подшоҳи Урдун Абдуллоҳи II оғоз гардидааст. Ҳадафи асосии он ҳамоҳанг намудани талошҳои давлатҳо дар мубориза бо терроризм ва ифротгароии хушунатомез мебошад. Ин платформа барои мулоқоту машваратҳои роҳбарони давлатҳо, намояндагони мақомоти амниятӣ, ниҳодҳои ҳарбӣ ва созмонҳои байналмилалӣ замина фароҳам меорад. Хусусияти он дар он аст, ки масъалаҳои амниятӣ танҳо дар сатҳи мубодилаи назару мавқеъ маҳдуд намешаванд, балки роҳҳои ҳамоҳангсозии амалҳо ва густариши ҳамкории муштарак низ баррасӣ мегарданд.

Нишасти Остона бо ҳамраисии Президенти Қазоқистон Қосим-Жомарт Тоқаев ва Подшоҳи Урдун Абдуллоҳи II баргузор шуд. Дар он Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон, Президенти Ӯзбекистон Шавкат Мирзиёев, Президенти Туркманистон Сердар Бердимуҳаммадов, Раиси Маҷлиси миллии Озарбойҷон Соҳиба Ғаффорова, Вазири корҳои хориҷии Қирғизистон Жээнбек Қулубоев ва дигар намояндагони расмӣ иштирок доштанд.

Дар ҷараёни нишаст имкониятҳои истифодаи зеҳни сунъӣ дар мубориза бо терроризм ва ифротгароӣ, роҳҳои густариши ҳамкории байнидавлатӣ, ҳамоҳангсозии фаъолияти ниҳодҳои дахлдор ва мубодилаи таҷрибаи байналмилалӣ баррасӣ шуданд. Диққати махсус ба таҳдидҳое равона гардид, ки аз истифодаи технологияҳои рақамӣ аз ҷониби гурӯҳҳои террористию ифротӣ ба миён меоянд.

Интихоби Остона барои баргузории чунин нишаст низ қобили таваҷҷуҳ аст. Осиёи Марказӣ дар солҳои охир на танҳо ҳамчун минтақаи муҳими энергетикӣ ва транзитӣ, балки ҳамчун фазои дорои имкониятҳои афзояндаи ҳамкории технологӣ низ мавриди таваҷҷуҳ қарор мегирад. Дар баробари масъалаҳои анъанавии амниятӣ акнун амнияти рақамӣ ва истифодаи масъулонаи зеҳни сунъӣ низ аҳаммияти бештар пайдо мекунанд.

Дар суханронии худ дар нишасти Остона Президенти Тоҷикистон ба масъалаи истифодаи масъулона ва бехатари зеҳни сунъӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуданд. Аз як тараф, имкониятҳои ин технология барои рушди иҷтимоию иқтисодӣ, илм, маориф ва такмили идоракунии давлатӣ таъкид гардиданд. Аз тарафи дигар, ба хатарҳои истифодаи он аз ҷониби гурӯҳҳои террористӣ, ифротӣ ва ҷиноятпеша ишора шуд.

Ба таъкиди Президенти Тоҷикистон, чунин гурӯҳҳо метавонанд аз технологияҳои пешрафта барои паҳн намудани ақидаҳои ифротӣ, ҷалби ҷонибдорони нав, таъсир расонидан ба афкори ҷамъиятӣ ва паҳн кардани маълумоти бардурӯғ истифода баранд. Ҳамчунин, эҳтимоли истифодаи зеҳни сунъӣ барои таҳия ва истеҳсоли навъҳои нави силоҳ, аз ҷумла силоҳи қатли ом, нигаронии ҷиддӣ ба миён меорад.

Мавқеи Тоҷикистон аз он иборат аст, ки зеҳни сунъӣ бояд бо риояи меъёрҳои ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ, масъулияти инсонӣ ва бо мақсадҳои созанда истифода шавад. Ин равиш маънои онро дорад, ки пешрафти технологӣ бояд бо таъмини амнияти ҷомеа ва ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои шаҳрвандон ҳамоҳанг бошад.

Таваҷҷуҳи Тоҷикистон ба масъалаи зеҳни сунъӣ аз нишасти Остона оғоз нашудааст. Ин масъала қаблан низ дар сатҳи Созмони Милали Муттаҳид ба рӯзномаи сиёсати хориҷии кишвар ворид гардида буд. Дар суханронии худ дар мубоҳисаҳои умумии иҷлосияи 79-уми Маҷмаи Умумии СММ 24 сентябри соли 2024 Президенти Тоҷикистон пешниҳод намуданд, ки дар бораи нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имкониятҳои нав барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ қатъномаи махсус қабул карда шавад.

Ин пешниҳод 25 июли соли 2025 амалӣ гардид. Маҷмаи Умумии СММ қатъномаи A/RES/79/322-ро таҳти унвони «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имкониятҳои нав барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» қабул намуд. Лоиҳаи қатънома аз ҷониби намояндаи Тоҷикистон аз номи панҷ давлати Осиёи Марказӣ муаррифӣ гардида, санад бе овоздиҳӣ қабул шуд.

Мазмуни асосии қатънома ба рушди ҳамкории минтақавӣ, омодасозии мутахассисон, густариши дастрасӣ ба технологияҳои нав ва истифодаи зеҳни сунъӣ барои пешрафти соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа равона шудааст. Дар он ҳамчунин ташаббуси таъсиси Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ дар Душанбе зикр гардидааст. Ҳадаф аз ин ташаббус фароҳам овардани замина барои ҳамкории донишгоҳҳо, олимон, марказҳои илмӣ ва ширкатҳои технологӣ, инчунин рушди иқтидори зеҳни сунъӣ дар кишварҳои минтақа мебошад.

Қатъномаи мазкур, пеш аз ҳама, ба ҳамкории ғайриҳарбӣ ва рушди иқтидори кишварҳои минтақа дар соҳаи зеҳни сунъӣ равона шудааст. Аз ин рӯ, ташаббуси таъсиси марказро бояд ҳамчун заминаи пешниҳодшуда барои ҳамкории минтақавӣ арзёбӣ кард, на ҳамчун марказе, ки аллакай бо ин қатънома таъсис ёфтааст.

Қадами минбаъда 31 августи соли 2026 гузошта шуд. Дар ин рӯз Маҷмаи Умумии СММ бо ташаббуси Тоҷикистон қатъномаи A/RES/80/302-ро қабул намуда, 31 августро аз соли 2027 ҳамчун Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод эълон кард. Ба ҷонибдории ин санад 144 давлат овоз доданд, ду давлат муқобил баромаданд ва се давлат бетараф монданд.

Аҳаммияти ин ташаббус дар он аст, ки масъалаи зеҳни сунъӣ набояд танҳо аз рӯйи суръати рушди технология арзёбӣ шавад. Бехатарӣ, эътимоднокӣ, ҳифзи маълумот ва масъулияти истифодаи он низ бояд дар маркази таваҷҷуҳ қарор гиранд. Ҳамин тариқ, Тоҷикистон дар масъалаи зеҳни сунъӣ ҳам дар сатҳи минтақавӣ ва ҳам дар сатҳи байналмилалӣ ташаббусҳои худро пеш мебарад.

Дар ин замина, ташаббуси таъсиси Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ дар Душанбе аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Чунин марказ метавонад барои ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои муштарак ва истифодаи имкониятҳои зеҳни сунъӣ дар ҳалли масъалаҳои умумии минтақа замина фароҳам оварад. Масалан, технологияҳои нав метавонанд дар пешгӯии тағйирёбии иқлим, идоракунии захираҳои об, рушди кишоварзӣ, беҳтар намудани хизматрасониҳои тиббӣ ва баланд бардоштани сифати таълим нақши муҳим дошта бошанд.

Дар суханронии худ дар Остона Президенти Тоҷикистон ҳамчунин зарурати истифодаи имкониятҳои чунин марказро ҳамчун платформаи минтақавӣ барои ҳамкорӣ дар соҳаи амнияти зеҳни сунъӣ таъкид намуданд. Ин ҳамкорӣ метавонад омодасозии мутахассисон, таҳияи тавсияҳо оид ба арзёбии хатарҳои истифодаи зеҳни сунъӣ ва пешгирии таҳдидҳои кибериро дар бар гирад. Агар барои татбиқи ин мақсадҳо заминаи воқеии илмӣ, техникӣ ва молиявӣ фароҳам оварда шавад, Душанбе метавонад ба яке аз нуқтаҳои муҳими ҳамкории зеҳни сунъӣ дар Осиёи Марказӣ табдил ёбад.

Пешниҳоди дигари Президенти Тоҷикистон дар бораи густариши ҳамкории «Раванди Душанбе оид ба мубориза бо терроризм ва маблағгузории он» бо «Раванди Ақаба» низ аз ҷиҳати сиёсӣ ва амниятӣ қобили таваҷҷуҳ аст. Дар шароити имрӯза терроризм танҳо бо фаъолияти гурӯҳҳои мусаллаҳ маҳдуд намешавад. Шабакаҳои иттилоотӣ, маблағгузории ғайриқонунӣ, тарғиботи интернетӣ ва истифодаи технологияҳои нав метавонанд ба фаъолияти чунин гурӯҳҳо мусоидат кунанд. Аз ин рӯ, мубориза бо терроризм на танҳо фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, балки ҳамкории давлатҳо, мубодилаи иттилоот, рушди саводнокии рақамӣ ва истифодаи воситаҳои муосири ошкорсозии таҳдидҳоро низ талаб мекунад.

Ба андешаи муаллиф, ҳамкории «Раванди Душанбе» ва «Раванди Ақаба» метавонад дар ин самт имкониятҳои нав фароҳам оварад. Ин ду раванд аз лиҳози таҷриба ва самтҳои фаъолият метавонанд якдигарро пурра намоянд. Тавре дар суханронии Президенти Тоҷикистон таъкид гардид, ҳамкории онҳо метавонад ба табодули таҷрибаи амалӣ, таҳияи равишҳои муштарак ва тақвияти имкониятҳои давлатҳо дар муқобили таҳдидҳои нав мусоидат кунад.

Дар ин замина, зарурати таҳкими ҳамкории байналмилалӣ барои истифодаи бехатар ва масъулонаи зеҳни сунъӣ, пешгирии истифодаи он дар фаъолияти террористӣ, густариши ҳамкории мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва сохторҳои амниятӣ, инчунин омодасозии мутахассисони соҳибтаҷриба ба миён меояд. Баланд бардоштани саводнокии рақамии ҷавонон ва пешгирии паҳншавии ақидаҳои ифротӣ дар фазои иттилоотӣ низ аз масъалаҳои муҳим ба ҳисоб мераванд.

Имрӯз рақобати байналмилалӣ дигар танҳо барои захираҳои табиӣ, роҳҳои нақлиётӣ ва бозорҳои иқтисодӣ нест. Технологияҳои рақамӣ низ ба яке аз самтҳои муҳими рақобати давлатҳо табдил ёфтаанд. Иёлоти Муттаҳида, Чин, Иттиҳоди Аврупо, Русия ва дигар марказҳои ҷаҳонӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ, инфрасохтори рақамӣ ва технологияҳои пешрафта имкониятҳои худро густариш медиҳанд. Осиёи Марказӣ низ аз ин раванд берун нест. Ҷойгоҳи ҷуғрофӣ, захираҳои энергетикӣ, имкониятҳои транзитӣ ва бозори афзояндаи рақамии минтақа таваҷҷуҳи шарикони байналмилалиро бештар мекунанд.

Дар чунин шароит барои кишварҳои минтақа танҳо истифода бурдани технологияҳои хориҷӣ кофӣ нест. Муҳим аст, ки онҳо мутахассисони худро омода созанд, маълумоти муҳимро аз таҳдидҳои рақамӣ ҳифз намоянд ва тадриҷан имконияти мустақилона таҳия ва истифода бурдани технологияҳои навро ба даст оранд. Ин раванд ҳамчунин таҳкими инфрасохтори рақамӣ, рушди марказҳои илмӣ ва дастгирии таҳқиқоти ватаниро тақозо мекунад.

Ҳамкории Тоҷикистон, Қазоқистон, Ӯзбекистон, Қирғизистон ва Туркманистон дар ин самт метавонад манфиати муштарак дошта бошад. На ҳар як давлат имкони мустақилона таъсис додани тамоми инфрасохтори зарурӣ ва таҳияи технологияҳои мураккабро дорад. Аз ин рӯ, ҳамкории донишгоҳҳо, марказҳои илмӣ ва ширкатҳои технологӣ метавонад имкониятҳои кишварҳоро васеъ намуда, барои истифодаи муштараки захираҳо замина фароҳам оварад. Дар ин раванд ташаббуси Душанбе метавонад ба яке аз платформаҳои ҳамкории минтақавӣ табдил ёбад, ба шарте ки барои татбиқи он заминаи воқеии илмӣ, техникӣ ва ташкилӣ муҳайё карда шавад.

Ҳамзамон, дар баробари масъалаҳои амниятӣ набояд ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон, дахлнопазирии ҳаёти шахсӣ ва истифодаи қонунии маълумоти рақамӣ аз мадди назар дур монанд. Мубориза бо таҳдидҳои рақамӣ бояд дар асоси қонун ва бо риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон амалӣ гардад. Танҳо дар чунин сурат истифодаи зеҳни сунъӣ метавонад ҳам ба амнияти ҷомеа ва ҳам ба рушди устувори кишварҳо мусоидат намояд.

Нишасти «Раванди Ақаба» дар Остона нишон дод, ки зеҳни сунъӣ тадриҷан аз доираи масъалаҳои техникӣ берун шуда, ба яке аз мавзӯъҳои муҳими сиёсати байналмилалӣ ва амнияти минтақавӣ табдил меёбад. Барои Тоҷикистон иштироки фаъол дар ин раванд имконият фароҳам меорад, ки ташаббусҳои қаблии кишвар дар Созмони Милали Муттаҳид бо масъалаҳои мубрами амнияти рақамӣ ва мубориза бо таҳдидҳои фаромиллӣ пайваст карда шаванд.

Қатъномаҳои СММ, ташаббуси таъсиси Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ дар Душанбе ва пешниҳоди ҳамкории «Раванди Душанбе» бо «Раванди Ақаба» аз талошҳои Тоҷикистон барои саҳм гузоштан дар ташаккули рӯзномаи байналмилалии ин соҳа шаҳодат медиҳанд. Аммо натиҷаи воқеии чунин ташаббусҳо танҳо бо иқдомҳои дипломатӣ маҳдуд намешавад. Барои татбиқи онҳо рушди инфрасохтор, омодасозии кадрҳои миллӣ, дастгирии илм ва ҷорӣ намудани технологияҳои нав дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти кишвар зарур аст.

Дар ниҳоят, аҳаммияти зеҳни сунъӣ на танҳо дар пешрафти технология, балки дар тарзи истифодаи он зоҳир мегардад. Тоҷикистон метавонад бо пайвастани ташаббусҳои байналмилалӣ ба иқдомҳои амалӣ дар дохили кишвар дар ин раванд саҳми худро гузорад. Ояндаи амнияти рақамии Осиёи Марказӣ низ аз он вобаста аст, ки давлатҳои минтақа то чӣ андоза метавонанд имкониятҳои зеҳни сунъиро ба манфиати ҷомеа, рушди устувор ва таҳкими ҳамкории муштарак истифода баранд.

СУДУРОВ Сайдали,
ходими калони илмии Шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

Манбаъҳои истифодашуда

1.     Агентии миллии иттилоотии Тоҷикистон «Ховар». Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар нишасти «Раванди Ақаба» оид ба амнияти зеҳни сунъӣ, 6 ноябри соли 2026. URL: https://khovar.tj/rus/2026/11/prezident-respubliki-tadzhikistan-emomali-rahmon-prinyal-uchastie-na-zasedanii-akabskogo-protsessa-po-voprosam-obespecheniya-bezopasnosti-v-sfere-iskusstvennogo-intellekta/

2.     Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Маълумот дар бораи сафари расмии Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Қазоқистон, 5 ноябри соли 2026. URL: https://www.president.tj/event/news/58382

3.     Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Қазоқистон. «Глава государства принял участие в саммите Акабского процесса», 6 ноября 2026 года. URL: https://akorda.kz/ru/glava-gosudarstva-prinyal-uchastie-v-sammite-akabskogo-processa-6104721

4.     Созмони Милали Муттаҳид. Қатъномаи A/RES/79/322 «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имкониятҳои нав барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ», 25 июли соли 2025. URL: https://digitallibrary.un.org/record/4086162

5.     URL: Созмони Милали Муттаҳид. Сабти ҷаласаи 86-уми иҷлосияи 79-уми Маҷмаи Умумӣ, 25 июли соли 2025. https://transcripts.un.org/en/ga/79/86

6.     Созмони Милали Муттаҳид. Қатъномаи A/RES/80/302 «Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод», 31 августи соли 2026. URL: https://mandates.un.org/mandate/A/RES/80/302

7.     Созмони Милали Муттаҳид. Сабти ҷаласаи 109-уми иҷлосияи 80-уми Маҷмаи Умумӣ, 31 августи соли 2026. URL: https://transcripts.un.org/en/ga/80/109