Дар охири асри XX ва ибтидои асри XXI масъалаҳои сулҳ, амнияти байналмилалӣ ва рушди устувор ба яке аз самтҳои марказии таҳқиқоти сиёсатшиносӣ, муносибатҳои байналмилалӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ табдил ёфтанд. Тағйироти амиқи геополитикӣ пас аз поёни низоми дуқутбӣ, афзоиши низоъҳои дохилӣ, таҳдидҳои терроризм ва экстремизм, тағйирёбии иқлим, камбуди захираҳои обӣ ва дигар мушкилоти фаромиллӣ нишон доданд, ки амният ва рушди давлатҳо дигар танҳо дар доираи имкониятҳои миллӣ таъмин карда намешаванд. Дар чунин шароит ҳамкории бисёрҷониба ва нақши созмонҳои байналмилалӣ, пеш аз ҳама Созмони Милали Муттаҳид, аҳамияти бештар касб намуданд.

Дар ин замина Ҷумҳурии Тоҷикистон намунаи ҷолиби гузариш аз давлати гирифтори низои мусаллаҳонаи дохилӣ ба давлати сулҳпарвар ва ташаббускори масъалаҳои муҳими байналмилалӣ ба ҳисоб меравад. Таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки сулҳи устувор танҳо натиҷаи хотимаи низои сиёсӣ нест, балки заминаи муҳим барои ташаккули сиёсати хориҷии фаъол, рушди дипломатияи бисёрҷониба ва иштироки созанда дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ мебошад. Аз ин рӯ, омӯзиши таҷрибаи сулҳи тоҷикон на танҳо барои таърихи сиёсии Тоҷикистон, балки барои назарияи сулҳсозӣ (peacebuilding), дипломатияи пешгирикунанда (preventive diplomacy) ва таҳқиқоти муносибатҳои байналмилалӣ низ аҳамияти назариявӣ ва амалӣ дорад.

Ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992-1997 яке аз фоҷиабортарин саҳифаҳои таърихи давлатдории навини тоҷикон маҳсуб мешавад. Ин низоъ боиси талафоти зиёди инсонӣ, муҳоҷирати иҷбории садҳо ҳазор шаҳрванд, харобшавии зерсохтори иқтисодӣ ва заиф гардидани ниҳодҳои давлатӣ гардид. Бо вуҷуди ин, иродаи сиёсӣ, омодагӣ ба муколама ва афзал донистани манфиатҳои миллӣ бар манфиатҳои гурӯҳӣ имконият фароҳам овард, ки раванди сулҳ ба натиҷаи мусбат расад.

Имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ (27 июни соли 1997) на танҳо ба муқовимати мусаллаҳона хотима бахшид, балки асоси модели миллии сулҳофариниро гузошт. Хусусияти асосии ин модел дар он аст, ки он бар принсипҳои музокироти сиёсӣ, гузаштҳои мутақобила, ризоияти миллӣ, эҳтироми манфиатҳои ҳамаи ҷонибҳо ва таҳкими давлатдории миллӣ асос ёфтааст. Маҳз ҳамин таҷриба баъдтар ба яке аз пояҳои муҳими сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон табдил ёфт.

Дар марҳилаи баъдӣ сиёсати хориҷии Тоҷикистон тадриҷан аз ҳалли масъалаҳои дохилӣ ба иштироки фаъол дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ гузашт. Давлате, ки худ таҷрибаи сулҳсозиро аз сар гузаронида буд, тавонист дар фаъолияти Созмони Милали Муттаҳид ҳамчун иштирокчии фаъол баромад намуда, силсилаи ташаббусҳои байналмилалиро пешниҳод намояд. Бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон Маҷмаи умумии СММ як қатор қатъномаҳои муҳими байналмилалиро дар масъалаҳои захираҳои об, рушди устувор, тағйирёбии иқлим ва ҳифзи пиряхҳо қабул намуд, ки имрӯз ҳамчун қисми муҳими рӯзномаи ҷаҳонии рушд эътироф гардидаанд.

Аз ин нуқтаи назар, ташаббусҳои байналмилалии Пешвои миллат на танҳо идомаи мантиқии сиёсати сулҳпарваронаи Тоҷикистон мебошанд, балки бозгӯи таҷрибаи давлате низ ҳастанд, ки тавонист сулҳи дохилиро ба дипломатияи байналмилалии созанда табдил диҳад. Ин таҷриба нишон медиҳад, ки сулҳ метавонад на танҳо воситаи барқарорсозии суботи миллӣ, балки сарчашмаи ташаккули сиёсати хориҷии фаъол ва масъулиятнок гардад.

Аз ин рӯ, таҳлили робитаи байни таҷрибаи сулҳи тоҷикон ва ташаббусҳои байналмилалии Пешвои миллат дар Созмони Милали Муттаҳид аҳамияти муҳими илмӣ дорад. Чунин таҳлил имкон медиҳад қонуниятҳои гузариши давлат аз марҳилаи низои дохилӣ ба сиёсати фаъоли байналмилалӣ, нақши сулҳ дар ташаккули дипломатияи муосир ва саҳми Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таҳкими сулҳ, амният ва рушди устувори ҷаҳониро аз дидгоҳи илмӣ арзёбӣ намуд.

Тоҷикистон дар остонаи ҷанги шаҳрвандӣ

Ба даст овардани Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 оғози марҳилаи нави рушди давлатдории миллӣ гардид. Бо вуҷуди ин, истиқлолият дар шароите ба даст омад, ки ҷомеа ҳамзамон бо тағйироти амиқи сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ буд. Фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ на танҳо низоми ягонаи сиёсиву иқтисодиро аз байн бурд, балки боиси халалдор гардидани механизмҳои идоракунии давлатӣ, коҳиши иқтидори иқтисодӣ ва сустшавии ниҳодҳои сиёсӣ гардид. Дар чунин вазъият Ҷумҳурии Тоҷикистон ба марҳилаи хеле ҳассоси ташаккули давлатдорӣ ворид шуд.

Дар ибтидои солҳои 1990-ум вазъи иҷтимоию иқтисодӣ босуръат бад гардид. Робитаҳои истеҳсолӣ канда шуданд, қисми зиёди корхонаҳои саноатӣ фаъолияти худро қатъ карданд, сатҳи бекорӣ афзоиш ёфт ва сатҳи зиндагии аҳолӣ ба таври назаррас поин рафт. Дар баробари ин, холигии сиёсӣ ва набудани таҷрибаи фаъолияти мустақили институтҳои давлатӣ барои зуҳури рақобати шадиди неруҳои сиёсӣ ва гурӯҳҳои минтақавӣ замина фароҳам овард. Ихтилофҳои сиёсӣ тадриҷан хусусияти низои мусаллаҳона гирифтанд ва вазъи мамлакатро ба буҳрони амиқи давлатӣ оварда расониданд.

Соли 1992 Ҷумҳурии Тоҷикистон ба гирдоби ҷанги шаҳрвандӣ кашида шуд. Ин низоъ яке аз фоҷиабортарин воқеаҳои таърихи навини кишвар ба ҳисоб меравад. Дар натиҷаи он даҳҳо ҳазор нафар ҳалок шуданд, садҳо ҳазор шаҳрвандон маҷбур гардиданд манзилҳои худро тарк намуда, ба дигар минтақаҳои мамлакат ё хориҷи кишвар муҳоҷират кунанд. Зерсохтори иқтисодӣ хароб гардида, фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои иҷтимоӣ ва низоми идоракунӣ амалан фалаҷ шуд. Давлати ҷавони тоҷик бо хатари аз байн рафтани соҳибихтиёрӣ ва парокандашавии ҷомеа рӯ ба рӯ гардид.

Аз дидгоҳи сулҳшиносии муосир чунин вазъият намунаи классикии низои дохилии давлат (intrastate conflict) мебошад, ки дар он омилҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва ҳувиятӣ бо ҳам омехта шуда, буҳрони фарогири миллӣ ба вуҷуд меоранд. Таҷрибаи Тоҷикистон нишон дод, ки истифодаи неруи низомӣ наметавонад чунин низоъҳоро ҳал намояд ва ягона роҳи устувори барқарор намудани суботи миллӣ муколамаи сиёсӣ ва ҷустуҷӯи созиши умумимиллӣ мебошад.

Маҳз дар ҳамин шароит тадриҷан дар ҷомеаи Тоҷикистон дарки зарурати сулҳ ва ризоияти миллӣ ташаккул ёфт. Ҳифзи давлатдорӣ, таъмини якпорчагии кишвар ва пешгирии фоҷиаи минбаъда талаб мекард, ки ҳамаи неруҳои сиёсӣ аз роҳи муқовимати мусаллаҳона даст кашида, ба музокироти сиёсӣ рӯ оваранд. Дар ин раванд нақши роҳбарияти давлат дар муттаҳид сохтани ҷомеа ва ташкили музокироти байни тоҷикон аҳамияти сарнавиштсоз касб намуд.

Раванди музокироти сулҳ бо миёнравии Созмони Милали Муттаҳид ва дастгирии Федератсияи Россия, Ҷумҳурии Исломии Эрон, Ҷумҳурии Исломии Покистон, Ҷумҳурии Қазоқистон, Ҷумҳурии Қирғизистон, Ҷумҳурии Ӯзбекистон ва дигар шарикони байналмилалӣ оғоз гардид. Иштироки фаъоли Созмони Милали Муттаҳид дар ин раванд яке аз намунаҳои муваффақи истифодаи механизмҳои дипломатияи пешгирикунанда ва миёнравии байналмилалӣ дар фазои пасошӯравӣ ба ҳисоб меравад. Музокирот чанд сол идома ёфта, ниҳоят 27 июни соли 1997 бо имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ анҷом ёфт.

Имзои ин санади таърихӣ танҳо хотимаи ҷанги шаҳрвандӣ набуд. Он оғози марҳилаи нави рушди давлатдории миллӣ, барқарорсозии низоми сиёсӣ ва таҳкими ваҳдати ҷомеаро ифода мекард. Дар адабиёти илмии сулҳшиносӣ таҷрибаи Тоҷикистон ҳамчун намунаи гузариш аз низои мусаллаҳона ба сулҳи устувор арзёбӣ мешавад, зеро асоси он на пирӯзии ҳарбӣ, балки созиши сиёсӣ, гузаштҳои мутақобила ва эҳтироми манфиатҳои умумимиллӣ буданд.

Дар натиҷаи ин раванд фарҳанги нави сиёсӣ ташаккул ёфт, ки меҳвари онро ваҳдати миллӣ, таҳаммулпазирӣ, ҳамдигарфаҳмӣ, муколама ва масъулияти умумӣ барои сарнавишти давлат ташкил медод. Маҳз ҳамин арзишҳо минбаъд ба пояи сиёсати дохилӣ ва хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон табдил ёфтанд.

Ҳамин тариқ, таҷрибаи сулҳи тоҷикон аз доираи як воқеаи таърихии миллӣ берун рафта, ба модели сиёсӣ ва дипломатии эътирофшудаи байналмилалӣ табдил ёфт. Ин таҷриба минбаъд барои Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки дар арсаи ҷаҳонӣ ҳамчун давлати сулҳпарвар ва ташаббускори масъалаҳои глобалӣ баромад намояд. Маҳз ҳамин пайванди мантиқӣ байни сулҳи дохилӣ ва фаъолияти байналмилалӣ асоси ташаббусҳои баъдинаи Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳидро ташкил медиҳад.

Таҷрибаи сулҳи тоҷикон ҳамчун модели муваффақи ҳалли низоъ

Имрӯз таҷрибаи сулҳи тоҷикон на танҳо як воқеаи муҳими таърихи давлатдории навини Тоҷикистон, балки яке аз намунаҳои муваффақи ҳалли мусолиматомези низоъҳои дохилӣ дар фазои пасошӯравӣ ба ҳисоб меравад. Дар адабиёти муосири сулҳшиносӣ ва муносибатҳои байналмилалӣ таҷрибаи Тоҷикистон ҳамчун намунаи гузариши муваффақ аз марҳилаи муқовимати мусаллаҳона ба сулҳи устувор ва рушди институтсионалӣ мавриди омӯзиш қарор гирифтааст.

Арзиши илмии ин таҷриба пеш аз ҳама дар он зоҳир мегардад, ки сулҳ дар Тоҷикистон тавассути пирӯзии низомии яке аз ҷонибҳои даргир ба даст наомада, балки дар заминаи музокироти сиёсӣ, созиши миллӣ ва гузаштҳои мутақобила ҳосил гардид. Таҷрибаи бисёр кишварҳо нишон медиҳад, ки сулҳи бар пояи ғалабаи ҳарбӣ аксар вақт хусусияти муваққатӣ дошта, эҳтимоли сар задани низоъҳои навро нигоҳ медорад. Баръакс, модели тоҷикии сулҳофаринӣ бар ҳамгироии неруҳои сиёсӣ, эҳтироми манфиатҳои миллӣ ва иштироки ҳамаи ҷонибҳои низоъ дар раванди барқарорсозии давлат асос ёфта буд.

Аз нигоҳи назарияи муосири сулҳшиносӣ ин таҷрибаро метавон дар доираи консепсияи «сулҳи мусбат» (positive peace) арзёбӣ намуд, ки онро пажӯҳишгари маъруфи норвегӣ Йоҳан Галтунг (Johan Galtung) асоснок намудааст. Тибқи ин назария, сулҳ танҳо набудани амалиёти ҳарбӣ нест, балки ташаккули чунин низоми сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ мебошад, ки имконияти такрори низоъро аз байн мебарад ва барои рушди устувори ҷомеа замина фароҳам месозад. Дар ҳамин замина таҷрибаи Тоҷикистон аз доираи оташбаси сиёсӣ гузашта, ба раванди барқарорсозии давлат ва таҳкими ваҳдати миллӣ табдил ёфт.

Яке аз хусусиятҳои муҳими модели сулҳи тоҷикон дар он аст, ки ҳадафи асосии музокирот танҳо қатъ намудани ҷанг набуд. Вазифаи асосӣ барқарор намудани эътимоди ҷомеа, таъмин намудани ризоияти миллӣ ва эҷоди низоми нави муносибатҳои сиёсӣ маҳсуб мегардид. Аз ин рӯ, дар Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ масъалаҳои иштироки неруҳои мухолифин дар ҳаёти сиёсӣ, бозгашти гурезаҳо, авфи иштирокчиёни низоъ, ислоҳоти сохторҳои давлатӣ ва таъмини иштироки баробари ҳамаи қишрҳои ҷомеа ҷойгоҳи марказӣ доштанд.

Дар ин раванд нақши Созмони Милали Муттаҳид низ бисёр муҳим буд. СММ на танҳо вазифаи миёнаравиро иҷро намуд, балки барои идомаи музокирот, назорати татбиқи созишнома ва ҷалби ҷомеаи байналмилалӣ шароити мусоид фароҳам овард. Аз ин рӯ, таҷрибаи Тоҷикистон дар адабиёти илмӣ ҳамчун намунаи ҳамкории муассири давлат ва созмонҳои байналмилалӣ дар раванди сулҳофаринӣ мавриди таваҷҷуҳи муҳаққиқон қарор гирифтааст.

Бо вуҷуди ин, таҷрибаи сулҳи тоҷикон нишон медиҳад, ки омили ҳалкунанда на миёнаравии байналмилалӣ, балки иродаи сиёсии худи ҷомеа мебошад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ собит месозад, ки бе омодагии неруҳои дохилӣ ба созиш ва бе эҳсоси масъулияти умумимиллӣ ҳатто пуриқтидортарин миёнаравии байналмилалӣ низ наметавонад сулҳи устуворро таъмин намояд. Аз ин рӯ, муваффақияти сулҳи Тоҷикистон пеш аз ҳама натиҷаи ташаккули консенсуси миллӣ ва афзал донистани манфиатҳои давлат аз манфиатҳои гурӯҳӣ буд.

Маҳз ҳамин таҷрибаи нодири сулҳофаринӣ минбаъд ба самти асосии сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсири амиқ расонд. Давлате, ки худ аз фоҷиаи ҷанги шаҳрвандӣ гузашта буд, дар муносибатҳои байналмилалӣ сиёсати муколама, ҳамкорӣ ва ҳалли осоиштаи масъалаҳои байналмилалиро интихоб намуд. Аз ҳамин ҷиҳат миёни сулҳи дохилии Тоҷикистон ва ташаббусҳои байналмилалии он робитаи мантиқӣ ва институтсионалӣ вуҷуд дорад.

Агар солҳои аввали истиқлолият тамоми неру ва имкониятҳои мамлакат барои нигоҳ доштани давлатдорӣ ва барқарор намудани сулҳ равона гардида бошанд, пас баъди таҳкими ваҳдати миллӣ Тоҷикистон тадриҷан аз объекти кӯмакҳои байналмилалӣ ба субъекти фаъоли муносибатҳои байналмилалӣ мубаддал гардид. Ин тағйироти сифатӣ имконият фароҳам овард, ки Тоҷикистон масъалаҳои дорои аҳамияти глобалӣ, аз ҷумла истифодаи оқилонаи захираҳои об, тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва рушди устуворро ба рӯзномаи Созмони Милали Муттаҳид пешниҳод намояд.

Ҳамин тариқ, таҷрибаи сулҳи тоҷикон танҳо бо анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ маҳдуд намешавад. Он ба модели миллии сулҳофаринӣ ва сарчашмаи ташаккули дипломатияи нави Тоҷикистон табдил ёфт. Маҳз ҳамин таҷриба Ҷумҳурии Тоҷикистонро ҳамчун давлати ҷонибдори муколамаи сиёсӣ, ҳамкории байналмилалӣ, дипломатияи пешгирикунанда ва ташаббусҳои башардӯстона дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ намуд.

Таҷрибаи сулҳи тоҷикон ҳамчун заминаи ташаббусҳои байналмилалӣ

Таҷрибаи сулҳи тоҷикон дар оғози асри XXI ҳамчун яке аз намунаҳои нодири ҳалли низоъҳои дохилӣ тавассути муколамаи сиёсӣ, созиш ва ҳамдигарфаҳмӣ эътироф гардид. Ин таҷриба собит намуд, ки ҳатто ҷомеаҳое, ки аз ихтилофҳои шадиди сиёсӣ ва иҷтимоӣ гузаштаанд, метавонанд бо такя ба иродаи сиёсӣ, фарҳанги гуфтугӯ ва эҳтироми манфиатҳои умумимиллӣ ба сулҳу суботи устувор ноил гарданд.

Яке аз хусусиятҳои муҳими модели сулҳи тоҷикон дар он ифода меёбад, ки он на танҳо ба барқарор намудани сохтори сиёсӣ ва иҷтимоии кишвар мусоидат намуд, балки дар тафаккури сиёсии ҷомеа арзишҳои нави ҳамзистӣ, таҳаммулпазирӣ ва масъулияти шаҳрвандиро ташаккул дод. Дар таҷрибаи Тоҷикистон сулҳ танҳо маънои набудани ҷангро надошт, балки ҳамчун раванди васеи эҳёи миллӣ, таҳкими давлатдорӣ ва фароҳам овардани заминаҳои рушди устувор зуҳур намуд.

Маҳз дар заминаи ҳамин таҷрибаи таърихӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон дар сиёсати хориҷии худ ба масъалаҳои сулҳ, амният ва ҳамкории байналмилалӣ аҳамияти махсус зоҳир намуд. Давлате, ки худ роҳи мураккаби расидан ба сулҳро тай кардааст, ба хуби дарк менамояд, ки суботи минтақавӣ ва ҷаҳонӣ бе ҳамкории байни давлатҳо, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва ҳалли мусолиматомези баҳсҳо таъмин намегардад.

Аз ин нуқтаи назар, ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар доираи Созмони Милали Муттаҳидро метавон идомаи мантиқии таҷрибаи сулҳи миллӣ арзёбӣ намуд. Пешниҳодҳои Тоҷикистон вобаста ба масъалаҳои мубрами ҷаҳонӣ, аз ҷумла ҳифзи захираҳои об, муқовимат ба тағйирёбии иқлим, таҳкими амнияти байналмилалӣ ва мубориза бо таҳдидҳои муосир, бар асоси дарки амиқи зарурати ҳамбастагӣ ва ҳамкории давлатҳо ташаккул ёфтаанд.

Таҷрибаи сулҳи тоҷикон ба ҷомеаи ҷаҳонӣ нишон дод, ки роҳи ҳалли мушкилоти мураккаб на дар муқовимат, балки дар гуфтугӯ, эътимодсозӣ ва ҷустуҷӯи манфиатҳои муштарак мебошад. Аз ин рӯ, сулҳи тоҷикон имрӯз на танҳо дастоварди муҳими дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон, балки таҷрибаи арзишманд барои омӯзиши равандҳои сулҳсозӣ дар сатҳи байналмилалӣ ба ҳисоб меравад.

Дар ин замина нақши Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ташаккули фарҳанги сулҳ ва пешбурди сиёсати хориҷии созанда аҳамияти махсус дорад. Сиёсати хориҷии Тоҷикистон ба принсипҳои эҳтироми соҳибихтиёрии давлатҳо, ҳалли мусолиматомези масъалаҳо ва густариши ҳамкории байналмилалӣ асос ёфта, мақоми кишварро ҳамчун ҷонибдори фаъоли сулҳу субот дар арсаи ҷаҳонӣ таҳким бахшидааст.

Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид: аз масъалаи об то дипломатияи ҷаҳонии сулҳ

Пас аз ба даст овардани сулҳу ваҳдати миллӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон марҳилаи нави рушди сиёсати хориҷии худро оғоз намуд. Яке аз самтҳои муҳими ин сиёсат иштироки фаъол дар ҳалли масъалаҳои умумибашарӣ ва пешниҳоди ташаббусҳое гардид, ки ба ҳифзи манфиатҳои умумии ҷомеаи ҷаҳонӣ равона шудаанд. Тоҷикистон ҳамчун узви фаъоли Созмони Милали Муттаҳид кӯшиш намуд, ки таҷрибаи таърихии худро дар роҳи расидан ба сулҳ ҳамчун саҳм дар таҳкими сулҳу суботи байналмилалӣ истифода барад.

Яке аз самтҳои барҷастаи дипломатияи байналмилалии Тоҷикистон масъалаи истифодаи оқилона ва ҳифзи захираҳои обӣ мебошад. Таваҷҷуҳи кишвар ба масъалаи об ҳамчун самти муҳими сиёсати байналмилалӣ тасодуфӣ набуда, балки аз воқеияти ҷуғрофӣ, таҷрибаи таърихӣ ва дарки зарурати ҳамкории байни давлатҳо сарчашма мегирад. Тоҷикистон, ки дорои захираҳои бузурги обии минтақаи Осиёи Марказӣ мебошад, пайваста таъкид менамояд, ки об бояд на ҳамчун омили рақобат, балки ҳамчун воситаи ҳамкорӣ, дӯстӣ ва рушди устувор истифода гардад.

Бо ҳамин мақсад, Тоҷикистон дар доираи Созмони Милали Муттаҳид як қатор ташаббусҳои муҳими байналмилалиро пешниҳод намуд, ки ба масъалаҳои об ва рушди устувор алоқаманд мебошанд. Қабули қатъномаи Маҷмаи Умумии СММ оид ба эълон намудани соли 2003 ҳамчун Соли байналмилалии оби тоза, ташаббуси Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт, 2005-2015», инчунин эълон гардидани Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, 2018-2028» аз ҷумлаи намунаҳои равшани нақши Тоҷикистон дар ташаккули рӯзномаи ҷаҳонии об ба шумор мераванд.

Аҳамияти ин ташаббусҳо дар он зоҳир мегардад, ки онҳо масъалаи обро аз доираи танҳо як масъалаи экологӣ берун оварда, онро ба мавзӯи муҳими сулҳ, амният ва рушди устувор табдил доданд. Дар шароити тағйирёбии иқлим, афзоиши аҳолӣ ва зиёд шудани талабот ба захираҳои табиӣ, таъмини дастрасӣ ба оби тоза ба яке аз мушкилоти муҳими асри XXI мубаддал гардидааст. Тоҷикистон бо пешниҳоди чунин ташаббусҳо ҷомеаи ҷаҳониро ба ҳамкорӣ, масъулияти муштарак ва ҷустуҷӯи роҳҳои муштараки ҳалли мушкилоти глобалӣ даъват менамояд.

Аз нигоҳи таҳлили сиёсӣ, ташаббусҳои Тоҷикистон дар соҳаи об идомаи мантиқии ҳамон фарҳанги сулҳсозӣ мебошанд, ки дар таҷрибаи сулҳи тоҷикон шакл гирифтааст. Агар дар сатҳи миллӣ сулҳ тавассути муколама, созиш ва эътимодсозӣ ба даст омада бошад, пас дар сатҳи байналмилалӣ Тоҷикистон роҳи ҳамкорӣ ва ҳамдигарфаҳмиро ҳамчун воситаи асосии ҳалли масъалаҳои ҷаҳонӣ пешниҳод менамояд.

Ҳамин тариқ, таҷрибаи сулҳи тоҷикон ва ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистонро метавон ҳамчун ду самти ба ҳам пайвастаи як сиёсати ягона арзёбӣ намуд: сиёсати ҳифзи сулҳ, таҳкими эътимод, рушди ҳамкорӣ ва саҳмгузорӣ дар ҳалли мушкилоти умумибашарӣ.

Нақши Пешвои миллат дар ташаккули фарҳанги сулҳ ва дипломатияи созандаи Тоҷикистон

Таҷрибаи сулҳи тоҷикон дар таърихи навини давлатдории Тоҷикистон бо номи роҳбарияти сиёсии кишвар ва пеш аз ҳама бо фаъолияти пайгиронаи Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон робитаи ногусастанӣ дорад. Раванди расидан ба сулҳи миллӣ дар шароити ниҳоят мураккаби сиёсиву иҷтимоӣ сурат гирифт ва тақозо менамуд, ки роҳҳои нави ҳалли ихтилофҳо бар асоси гуфтугӯ, таҳаммулпазирӣ ва дарки манфиатҳои умумимиллӣ пайдо карда шаванд.

Яке аз омилҳои муҳими муваффақияти раванди сулҳи тоҷикон дар он зоҳир гардид, ки ҳадафи асосӣ на пирӯзии як ҷониб бар ҷониби дигар, балки таъмини ваҳдати миллӣ, ҳифзи давлатдорӣ ва фароҳам овардани заминаҳои рушди минбаъдаи ҷомеа қарор гирифт. Ин равиш собит намуд, ки дар шароити буҳронҳои сиёсӣ роҳи устувори ҳалли масъалаҳо танҳо тавассути эътимодсозӣ, муколамаи созанда ва гузашт ба хотири манфиатҳои олии миллӣ имконпазир мебошад.

Фарҳанги сулҳ, ки дар ҷараёни музокироти тоҷикон ташаккул ёфт, минбаъд ба яке аз принсипҳои муҳими сиёсати хориҷии Тоҷикистон табдил гардид. Дар сатҳи байналмилалӣ Тоҷикистон пайваста ҷонибдори он гардид, ки масъалаҳои сиёсӣ тавассути гуфтушунид, дипломатия ва ҳамкории созанда ҳал карда шаванд. Ин мавқеъ дар суханрониҳо ва ташаббусҳои байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар минбари Созмони Милали Муттаҳид низ ба таври возеҳ инъикос меёбад.

Пешвои миллат дар суханрониҳои худ дар сатҳи байналмилалӣ борҳо таъкид намудаанд, ки сулҳу субот шарти асосии рушди устувори давлатҳо ва ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошад. Аз ин рӯ, Тоҷикистон масъалаҳои таҳкими амният, мубориза бо терроризм ва экстремизм, пешгирии низоъҳо, ҳифзи муҳити зист ва истифодаи оқилонаи захираҳои табииро ҳамчун самтҳои муҳими ҳамкории байналмилалӣ пешниҳод менамояд.

Хусусияти муҳими дипломатияи Тоҷикистон дар он аст, ки он таҷрибаи миллии сулҳро ба арзиши умумибашарӣ табдил медиҳад. Сулҳи тоҷикон танҳо як воқеаи дохилии сиёсӣ набуда, балки намунаи он мебошад, ки чӣ гуна иродаи сиёсӣ, масъулияти таърихӣ ва фарҳанги муколама метавонанд ҷомеаро аз марҳилаи буҳрон ба давраи созандагӣ раҳнамоӣ намоянд.

Дар ин замина, ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид идомаи табиии ҳамин сиёсати сулҳпарварона мебошанд. Агар дар дохили кишвар ҳадаф барқарор намудани ваҳдат ва ҳамдигарфаҳмӣ бошад, пас дар сатҳи ҷаҳонӣ ҳадаф мусоидат ба ҳамкории давлатҳо, таҳкими эътимод ва ҷустуҷӯи роҳҳои муштараки ҳалли мушкилоти умумибашарӣ мебошад.

Маҳз ҳамин пайванди байни таҷрибаи сулҳи миллӣ ва дипломатияи байналмилалӣ имкон дод, ки Тоҷикистон ҳамчун кишвари дорои мавқеи фаъол дар масъалаҳои сулҳ, амният ва рушди устувор дар арсаи ҷаҳонӣ шинохта шавад. Таҷрибаи Тоҷикистон собит месозад, ки давлатҳое, ки роҳи душвори барқарорсозии сулҳро гузаштаанд, метавонанд дар ташаккули фарҳанги сулҳи ҷаҳонӣ саҳми арзанда гузоранд.

Аҳамияти таърихӣ ва байналмилалии таҷрибаи сулҳи тоҷикон

Таҷрибаи сулҳи тоҷикон дар таърихи муосири давлатдорӣ ҳамчун намунаи муҳими ҳалли мусолиматомези низоъҳои дохилӣ мавқеи махсус пайдо кардааст. Хусусияти асосии ин таҷриба дар он ифода меёбад, ки раванди сулҳсозӣ на бар асоси фишор ё таҳмил, балки тавассути муколамаи сиёсӣ, ҷустуҷӯи роҳҳои созиш ва дарки масъулияти таърихӣ дар назди миллат ва давлати навташкил сурат гирифт.

Дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ, вақте ки Тоҷикистон бо мушкилоти мураккаби сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ рӯ ба рӯ гардид, масъалаи асосӣ ҳифзи ягонагии давлат, барқарор намудани суботи ҷомеа ва фароҳам овардани шароити рушди минбаъда буд. Раванди музокироти сулҳ нишон дод, ки ҳатто дар вазъияти пуртазод имконияти расидан ба ҳамдигарфаҳмӣ вуҷуд дорад, агар ҷонибҳо манфиатҳои умумимиллиро аз мавқеъҳои маҳдуди гурӯҳӣ болотар гузоранд.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими таҷрибаи сулҳи тоҷикон дар он аст, ки он мафҳуми сулҳро васеътар аз набудани низоъ маънидод менамояд. Сулҳ дар таҷрибаи Тоҷикистон ҳамчун раванди доимии бунёди ҷомеаи устувор, таҳкими институтҳои давлатӣ, эҳёи арзишҳои миллӣ ва ташаккули фарҳанги таҳаммулпазирӣ фаҳмида мешавад. Аз ин рӯ, сулҳи воқеӣ на танҳо натиҷаи созишномаи сиёсӣ, балки натиҷаи тағйири тафаккури иҷтимоӣ ва ташаккули муносибати нави байниҳамдигарӣ мебошад.

Аз нуқтаи назари илмҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ, таҷрибаи Тоҷикистон аҳамияти хос дорад, зеро он нишон медиҳад, ки омилҳои дохилӣ - иродаи сиёсӣ, фарҳанги миллӣ, нақши ҷомеаи шаҳрвандӣ ва омодагӣ ба муколама - дар барқарор намудани сулҳи устувор нақши калидӣ доранд. Ин таҷриба метавонад барои омӯзиши равандҳои сулҳсозӣ дар дигар минтақаҳои ҷаҳон низ маводи арзишманд пешниҳод намояд.

Ҷанбаи дигари муҳими таҷрибаи сулҳи тоҷикон дар робитаи он бо сиёсати хориҷии кишвар зоҳир мегардад. Тоҷикистон пас аз расидан ба сулҳу ваҳдат кӯшиш намуд, ки таҷрибаи худро ҳамчун саҳми миллӣ дар таҳкими сулҳу суботи байналмилалӣ пешниҳод намояд. Аз ҳамин лиҳоз, ташаббусҳои байналмилалии кишвар дар доираи Созмони Милали Муттаҳидро метавон идомаи мантиқии роҳи сулҳ ва ҳамкорӣ арзёбӣ кард.

Имрӯз, дар шароити афзоиши таҳдидҳои ҷаҳонӣ - аз низоъҳои сиёсӣ то тағйирёбии иқлим ва камшавии захираҳои табиӣ - таҷрибаи сулҳи тоҷикон аҳамияти бештар пайдо мекунад. Он ба ҷомеаи ҷаҳонӣ паёми муҳим медиҳад: сулҳи устувор танҳо тавассути қудрат ба даст намеояд, балки натиҷаи эътимод, масъулият, гуфтугӯ ва эҳтироми манфиатҳои муштарак мебошад.

Ҳамин тариқ, таҷрибаи сулҳи тоҷиконро метавон ҳамчун дастоварди муҳими таърихии миллати тоҷик ва ҳамзамон ҳамчун саҳми Тоҷикистон дар рушди фарҳанги ҷаҳонии сулҳ арзёбӣ намуд. Ин таҷриба нишон медиҳад, ки миллате, ки роҳи душвори барқарор намудани ваҳдатро тай кардааст, метавонад барои дигарон низ намунаи умед, созандагӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ гардад.

Ташаббуси байналмилалии «Даҳсолаи таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда» ҳамчун идомаи мантиқии сиёсати сулҳпарваронаи Тоҷикистон

Яке аз муҳимтарин ташаббусҳои нави Ҷумҳурии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ пешниҳоди эълон намудани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда (2027-2036)» мебошад. Ин ташаббус, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод гардид, идомаи мантиқии сиёсати сулҳпарварона ва таҷрибаи таърихии Тоҷикистон дар роҳи барқарор намудани сулҳу ваҳдат ба ҳисоб меравад.

Моҳияти асосии ин ташаббус дар он ифода меёбад, ки сулҳ ҳамчун арзиши умумибашарӣ ва шарти муҳими рушди устувори инсоният бояд на танҳо пас аз низоъҳо барқарор карда шавад, балки ҳамчун фарҳанги доимии муносибатҳои байни давлатҳо ва ҷомеаҳо ташаккул ёбад. Ин ташаббус ҷомеаи ҷаҳониро ба таҳкими муколама, таҳаммулпазирӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва масъулияти муштарак барои ояндаи наслҳо даъват менамояд.

Аҳамияти таърихии ин пешниҳод дар он аст, ки он аз таҷрибаи воқеии як миллате сарчашма мегирад, ки худ роҳи мураккаби расидан ба сулҳро тай кардааст. Тоҷикистон дар асоси таҷрибаи сулҳи миллӣ ба хулосае омадааст, ки сулҳ танҳо масъалаи сиёсӣ нест, балки арзиши маънавӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ мебошад. Аз ин рӯ, ҳифзи сулҳ бояд ба тарбияи насли нав, рушди фарҳанги таҳаммулпазирӣ ва густариши ҳамкории байни миллатҳо равона гардад.

Дар ин замина, ташаббуси «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда» ҳамчун идомаи табиии сиёсати хориҷии Тоҷикистон арзёбӣ мешавад. Агар ташаббусҳои қаблии кишвар дар доираи СММ бештар ба масъалаҳои об, тағйирёбии иқлим ва рушди устувор равона шуда бошанд, ташаббуси нав масъалаи муҳимтарини ҳастии инсоният - сулҳ ва амнияти наслҳои ояндаро дар маркази таваҷҷуҳ қарор медиҳад.

Ин пешниҳод ҳамчунин нишон медиҳад, ки таҷрибаи сулҳи тоҷикон аз доираи як таҷрибаи миллӣ берун рафта, ба як паёми умумибашарӣ табдил ёфтааст. Тоҷикистон бо такя ба роҳи тайкардаи худ ба ҷомеаи ҷаҳонӣ пешниҳод менамояд, ки пешгирии низоъҳо аз ҳалли оқибатҳои онҳо муҳимтар буда, сулҳи устувор танҳо дар заминаи эътимод, адолат, муколама ва эҳтироми манфиатҳои муштарак таъмин мегардад.

Аз нигоҳи сиёсӣ ва илмӣ, ин ташаббус аҳамияти бузург дорад, зеро дар шароити муосир, ки ҷаҳон бо низоъҳои мусаллаҳона, таҳдидҳои ифротгароӣ, тағйирёбии иқлим ва дигар мушкилоти глобалӣ рӯ ба рӯ мебошад, масъалаи таҳкими фарҳанги сулҳ ба яке аз вазифаҳои муҳими ҷомеаи байналмилалӣ табдил ёфтааст.

Ҳамин тариқ, пешниҳоди «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда» қадами навбатии Тоҷикистон дар роҳи табдил додани таҷрибаи сулҳи миллӣ ба арзиши ҷаҳонӣ мебошад. Ин ташаббус пайванди мустақими байни таърихи сулҳи тоҷикон, сиёсати хориҷии созанда ва саҳми кишвар дар таҳкими сулҳу суботи байналмилалиро нишон медиҳад.

Хулоса. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон яке аз рӯйдодҳои муҳими таърихи навини Тоҷикистон ва намунаи арзишманди ҳалли мусолиматомези низоъҳои дохилӣ ба ҳисоб меравад. Ин таҷриба собит намуд, ки ҳатто дар шароити душвортарини сиёсиву иҷтимоӣ тавассути иродаи сиёсӣ, муколамаи созанда, гузашт ва дарки манфиатҳои умумимиллӣ метавон ба сулҳи устувор ва ваҳдати миллӣ ноил гардид.

Сулҳи тоҷикон танҳо ба анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ ва барқарор намудани суботи дохилӣ маҳдуд нашуд. Он ба заминаи ташаккули фарҳанги нави сиёсӣ ва самти нави сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон табдил ёфт. Тоҷикистон, ки худ таҷрибаи талхи низоъ ва роҳи душвори расидан ба сулҳро аз сар гузаронидааст, дар арсаи байналмилалӣ пайваста ҷонибдори пешгирии низоъҳо, таҳкими эътимод, густариши ҳамкорӣ ва ҳалли масъалаҳо тавассути гуфтушунид гардид.

Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар доираи Созмони Милали Муттаҳид, аз ҷумла дар масъалаҳои об, рушди устувор, ҳифзи муҳити зист ва таҳкими сулҳу амният, идомаи мантиқии ҳамин сиёсати сулҳпарварона мебошанд. Ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки таҷрибаи миллӣ метавонад ба арзиши умумибашарӣ табдил ёфта, дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ нақши муассир гузорад.

Пешниҳоди эълон намудани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда» марҳилаи нави ин раванд ба ҳисоб меравад. Ин ташаббус на танҳо аҳамияти сиёсӣ дорад, балки дорои мазмуни амиқи ахлоқӣ ва инсонпарварона мебошад. Он ҷомеаи ҷаҳониро ба он даъват менамояд, ки сулҳро танҳо ҳамчун набудани ҷанг не, балки ҳамчун фарҳанги зиндагӣ, ҳамдигарфаҳмӣ, эҳтироми инсон ва масъулият дар назди наслҳои оянда дарк намояд.

Таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки сулҳ натиҷаи тасодуфӣ нест, балки маҳсули ирода, масъулият ва фаъолияти пайваста мебошад. Миллате, ки тавонист ихтилофҳоро тавассути муколама ва ҳамдигарбахшӣ паси сар намояд, метавонад дар ташаккули фарҳанги ҷаҳонии сулҳ саҳми арзанда гузорад.

Ҳамин тариқ, таҷрибаи сулҳи тоҷикон ва ташаббусҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳидро метавон ҳамчун ду паҳлуи ба ҳам пайвастаи як сиёсати ягона - сиёсати таҳкими сулҳ, субот ва ҳамкории байналмилалӣ арзёбӣ намуд. Ин роҳ таҷассумгари андешаи муҳиме мебошад, ки сулҳи пойдор аз эътимод, ваҳдат ва масъулияти муштараки инсоният барои ояндаи нек оғоз меёбад.

ФАЙЗАЛИЗОДА Ҷумахон Хол

сарходими илмии Шуъбаи Осиёи Ҷанубу Шарқии

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, д.и.п.,профессор