Ба истиқболи 35-умин солгарди

Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон

Истиқлолият танҳо як калима нест. Он нафаси миллатест, ки баъд аз асрҳои пурпечутоб дубора худро шинохт. Вақте парчам бар осмони кишвар парафшон мешавад, бисёриҳо танҳо се рангро мебинанд, аммо шахсе, ки ба маънии истиқлол мерасад, дар он ранги хуни гузаштагон, умеди имрӯз ва орзуи фардоро эҳсос мекунад. Истиқлолиятро наметавон танҳо бо санади ҳуқуқӣ шарҳ дод, зеро он пеш аз ҳама ҳолати рӯҳии миллат аст. Миллате, ки ба қудрати худ бовар мекунад, ҳеҷ гоҳ мағлуб намешавад.

Озодӣ ҳамеша арзишманд аст, аммо истиқлолият аз озодӣ ҳам болотар меистад. Озодӣ метавонад ба як инсон тааллуқ дошта бошад, вале истиқлолият сарнавишти тамоми миллатро муайян мекунад. Агар инсон озод бошад, зиндагии худро месозад. Агар миллат мустақил бошад, тақдири фарзандонашро бо дасти худ менависад. Ин аст фарқи бузург байни зиндагӣ кардан ва соҳиби зиндагӣ будан.

Тасаввур кунед, агар рӯзе аз инсон ҳаққи сухан гуфтанро бигиранд, ӯ худро нотавон эҳсос мекунад.Акнун андеша кунед, агар аз як миллат ҳаққи интихоби роҳи худ (худмуайянкунии миллӣ) гирифта шавад, чӣ рӯй медиҳад? Забон хомӯш мешавад, фарҳанг фаромӯш мегардад, таърих ранги дигар мегирад ва наслҳо тадриҷан худро гум мекунанд. Истиқлолият ҳамаи ин арзишҳоро аз нобудшавӣ ҳифз мекунад.

Ҳар насл мероси худро аз гузашта мегирад. Баъзеҳо сарват мерос мегиранд, баъзеҳо дониш ва баъзеҳо номи нек. Аммо бузургтарин меросе, ки як миллат метавонад ба фарзандони худ диҳад, давлати соҳибистиқлол аст. Зеро сарват метавонад аз даст равад, дониш метавонад фаромӯш шавад, аммо агар давлат аз даст равад, бозпас гирифтани он садсолаҳоро талаб мекунад.

Бисёр одамон фикр мекунанд, ки истиқлолият танҳо ба давлатдорон ва сиёсатмадорон дахл дорад. Ин андеша нопурра аст. Истиқлолият аз дари ҳар хона оғоз мешавад. Вақте омӯзгор дарсро бо масъулият меомӯзонад, вақте табиб бо виҷдон беморро табобат мекунад, вақте деҳқон аз замин ҳосил мебардорад, вақте ҷавон китоб мехонад ва илм меомӯзад, ҳар кадоми онҳо як хишт дар бинои истиқлол мегузоранд. Давлатро танҳо қонунҳо не, балки виҷдони шаҳрвандон устувор месозад.

Ҷолиб он аст, ки душмани истиқлолият ҳамеша бо силоҳ намеояд. Баъзан ӯ дар либоси бепарвоӣ пайдо мешавад. Вақте инсон мегӯяд: «Ба ман чӣ?», ҳамон лаҳза пояҳои масъулият заиф мешаванд. Миллатҳое, ки нисбат ба тақдири худ бетараф мешаванд, тадриҷан имкони пешрафтро аз даст медиҳанд. Аз ҳамин сабаб, ҳар шаҳрванд бояд аз худ бипурсад: «Ман барои истиқлолияти кишвари худ чӣ кор кардам?» Ин савол аз ҳар шиор қавитар аст.

Истиқлолият танҳо ҷашн нест. Агар он танҳо ба як рӯзи тақвим маҳдуд шавад, арзиши худро гум мекунад. Истиқлолият бояд дар ҳар рӯзи зиндагӣ эҳсос гардад. Он вақт эҳсос мешавад, ки мо қонунро эҳтиром мекунем, забони модариро пос медорем, ба фарҳанги миллӣ арҷ мегузорем, ба меҳнати ҳалол такя мекунем ва масъулияти шаҳрвандии худро иҷро менамоем. Миллате, ки арзишҳои худро ҳифз мекунад, ҳатман ояндаи худро низ ҳифз хоҳад кард.

Ҷаҳони имрӯз рақобати донишҳост. Кишварҳо дигар танҳо бо шумораи сарбозон ё захираҳои табиӣ пуриқтидор намешаванд. Қудрати ҳақиқӣ дар мағзи инсонҳо ҷой дорад. Ҳар китобе, ки хонда мешавад, ҳар ихтирое, ки анҷом меёбад, ҳар ҷавоне, ки соҳибкасб мегардад, як қадами нав ба сӯи таҳкими истиқлолият аст. Аз ин рӯ, дониш имрӯз шакли нави ҳифзи Ватан мебошад.

Баъзан инсон арзиши чизеро танҳо баъд аз аз даст додани он дарк мекунад. Агар миллатҳо низ чунин иштибоҳ кунанд, нархи он бисёр гарон хоҳад буд. Таърих борҳо нишон додааст, ки барқарор кардани истиқлолият нисбат ба ҳифзи он садҳо маротиба мушкилтар аст. Аз ҳамин хотир, ҳифзи истиқлолият вазифаи танҳо як насл нест. Ин масъулияти ҳамаи наслҳо мебошад.

Ҷавонон аксар вақт худро ояндаи миллат меноманд. Аммо оянда аз фардо оғоз намешавад. Оянда аз имрӯз оғоз мешавад. Ҳар амали ҷавон, ҳар интихоби ӯ ва ҳар қарор метавонад симои фардои кишварро дигар кунад. Агар ҷавонон илмро интихоб кунанд, миллат пеш меравад. Агар танбалиро интихоб кунанд, миллат қафо мемонад. Сарнавишти давлат дар синфхонаҳо, китобхонаҳо ва озмоишгоҳҳо навишта мешавад, пеш аз он ки дар толорҳои бузург қабул гардад.

Истиқлолият ҳамчунин маънои эҳтироми гуногунандеширо дорад. Миллати қавӣ аз андешаҳои гуногун наметарсад. Баръакс, онҳо роҳи беҳтарини рушдро аз миёни фикрҳои гуногун пайдо мекунанд. Ҷомеае, ки танҳо як овозро мешунавад, тадриҷан қобилияти андешиданро аз даст медиҳад. Аммо ҷомеае, ки фарҳанги гуфтугӯ ва эҳтироми ҳамдигарро дорад, ҳамеша имкони пешрафти бештар пайдо мекунад.

Ҳар миллат бо рамзҳои худ зинда аст, вале рамзҳо танҳо вақте муқаддас мемонанд, ки амалҳои мо онҳоро тасдиқ кунанд. Агар мо парчамро эҳтиром кунем, вале қонунро вайрон намоем, эҳтироми мо нопурра мемонад. Агар суруди миллиро бо ифтихор бихонем, вале барои пешрафти ҷомеа саҳм нагузорем, суханҳои мо беамал хоҳанд буд. Ватан пеш аз ҳама дар рафтори ҳар шаҳрванди он зиндагӣ мекунад.

Инсон метавонад дар ҳар гӯшаи ҷаҳон зиндагӣ кунад, аммо танҳо як Ватан дорад. Ватан ҷойест, ки таърихи ӯ аз он оғоз мешавад ва номи ӯ ба он пайванд дорад. Истиқлолият ин имкониятро медиҳад, ки ҳар фарзанди миллат бо сарбаландӣ худро муаррифӣ кунад ва бидонад, ки пушти номи ӯ давлати соҳибихтиёр қарор дорад.

Мегӯянд, ки таърихро қаҳрамонон меофаранд. Ин сухан дуруст аст, аммо қаҳрамонӣ ҳамеша дар майдони ҷанг сурат намегирад. Баъзан қаҳрамонӣ дар ростқавл будан, дар иҷрои софдилонаи вазифа, дар ҳифзи муҳити зист, дар омӯзиши илм ва дар тарбияи фарзандони бофарҳанг таҷассум меёбад. Миллатҳое, ки чунин қаҳрамонони хомӯш доранд, ҳамеша устувор мемонанд.

Агар рӯзе аз мо бипурсанд, ки истиқлолият чист, беҳтарин ҷавоб шояд ин бошад: истиқлолият имконияти ҳар рӯз беҳтар сохтани Ватан аст. Он на хотираи гузашта, балки масъулияти имрӯз ва умеди фардост. Он моро водор месозад, ки бештар омӯзем, бештар созем, бештар дӯст дорем ва бештар барои ҷомеаи худ хизмат кунем. Зеро истиқлолият танҳо аз они касоне мемонад, ки ҳар рӯз арзиши онро бо амалҳои худ исбот мекунанд. Миллате, ки истиқлолияти худро на танҳо ҷашн мегирад, балки онро бо дониш, меҳнат, виҷдон ва ваҳдат ҳифз мекунад, метавонад бо итминон ба оянда нигоҳ кунад. Ояндаи дурахшон на аз орзуҳои бузург, балки аз амалҳои дурусти ҳар як шаҳрванди масъул оғоз мешавад.

Истиқлолиятро аксар вақт ҳамчун як сана дар тақвим ё воқеаи муҳими таърихӣ тасаввур мекунанд. Аммо агар амиқтар андеша намоем, маълум мегардад, ки истиқлолият на сана асту на танҳо як дастоварди сиёсӣ. Он тарзи фикр кардан, тарзи зиндагӣ ва масъулияти ҳар як инсоне мебошад, ки худро фарзанди ин сарзамин медонад. Миллат метавонад дорои сарватҳои бузурги табиӣ бошад, метавонад шаҳрҳои зебо ва табиати дилфиреб дошта бошад, вале агар ихтиёри тақдири худ дар дасти дигарон бошад, ҳамаи он дороиҳо арзиши воқеии худро аз даст медиҳанд. Аз ҳамин ҷост, ки истиқлолиятро метавон баландтарин неъмати миллат номид. Неъмате, ки онро бо ҳеҷ сарват ва ҳеҷ қудрати моддӣ иваз кардан имкон надорад.

Ҷолиб аст, ки инсон аксар вақт арзиши чизҳои муҳимро танҳо баъд аз аз даст додани онҳо дарк мекунад. Ҳаворо то замоне эҳсос намекунем, ки нафасгир нашавем. Саломатиро то замоне қадр намекунем, ки беморие гирифтор нашавем. Истиқлолият низ ҳамин гуна арзиш аст. То замоне ки миллат соҳиби он аст, шояд баъзеҳо онро як ҳолати оддӣ ҳисобанд. Аммо кофист, ки таърихи халқҳои ҷаҳонро варақ занем, то дарк кунем, ки ҳазорҳо миллатҳо барои ба даст овардани ҳамин неъмат даҳсолаҳо ва ҳатто садсолаҳо мубориза бурдаанд. Баъзеҳо онро ба даст оварданд, баъзеҳо бошад, то ҳол орзуи соҳибдавлатиро дар дил мепарваранд.

Агар аз ҳар як шаҳрванди кишвар пурсида шавад, ки истиқлолият чист, эҳтимол ҳар кас ҷавоби худро медиҳад. Яке онро парчам медонад, дигаре суруди миллӣ, савумӣ давлатдорӣ ва чорумӣ озодии сухан. Ҳамаи ин ҷавобҳо дурустанд, аммо комил нестанд. Истиқлолият пеш аз ҳама эҳсоси масъулият аст. Масъулият барои ҳар сухане, ки мегӯем, барои ҳар амале, ки анҷом медиҳем ва барои ҳар қароре, ки ба ояндаи миллат таъсир мерасонад. Миллати мустақил ҳамон вақт воқеан мустақил аст, ки шаҳрвандони он масъулияти худро дар назди Ватан эҳсос кунанд.

Таърих китобест, ки ҳар саҳифаи он бо ранҷи инсонҳо навишта шудааст. Агар ба он бо чашми таҳлил нигарем, мебинем, ки ҳеҷ миллат истиқлолияти худро осон ба даст наовардааст. Дар паси ҳар давлати соҳибистиқлол садҳо қурбонӣ, ҳазорҳо орзу ва миллионҳо умеди инсонҳо нуҳуфтааст. Аз ҳамин сабаб, истиқлолиятро на танҳо бояд дӯст дошт, балки бояд ҳар рӯз бо меҳнати ҳалол, бо дониш, бо фарҳанг ва бо ваҳдат ҳифз намуд.

Баъзан чунин ба назар мерасад, ки сарнавишти давлат танҳо дар дасти роҳбарон аст. Аммо воқеият дигар аст. Давлат аз миллионҳо инсон иборат мебошад. Агар ҳар яке аз онҳо вазифаи худро бо виҷдон иҷро кунад, кишвар пеш меравад. Агар ҳар кас танҳо манфиати шахсии худро аз манфиати ҷомеа болотар гузорад, ҳатто беҳтарин қонунҳо низ наметавонанд давлатро рушд диҳанд. Аз ҳамин ҷиҳат, ҳар шаҳрванд як пораи истиқлолиятро дар дасти худ нигоҳ медорад. Омӯзгор бо дарсаш, табиб бо савгандаш, муҳандис бо ихтироаш, деҳқон бо ҳосилаш, нависанда бо қаламаш ва донишҷӯ бо омӯзиши худ.

Имрӯз ҷаҳониён бо суръате зиндагӣ мекунанд, ки гӯё вақт аз худи инсон пеш гузаштааст. Технологияҳо ҳар рӯз тағйир меёбанд, андешаҳо нав мешаванд ва рақобат миёни давлатҳо шадидтар мегардад. Дар чунин шароит истиқлолият танҳо бо доштани сарҳад ҳифз намешавад. Онро сатҳи дониш, рушди илм, иқтисоди пуриқтидор ва фарҳанги воло муҳофизат мекунад. Давлате, ки ҷавононаш китоб намехонанд, илм намеомӯзанд ва барои эҷод талош намекунанд, ҳатто агар сарватманд ҳам бошад, дар рақобати ҷаҳонӣ ақиб мемонад.

Имрӯз силоҳи пуриқтидортарин на танк асту на мушак. Қудрати бузургтарин мағзи инсон мебошад. Ҳар фикри созанда метавонад аз ҳазорон силоҳ таъсири бештар дошта бошад. Аз ҳамин хотир, сармоягузорӣ ба маориф ва илм дар асл сармоягузорӣ ба истиқлолияти давлат мебошад. Ҳар донишҷӯе, ки шабона барои омӯзиш бедорхобӣ мекашад, дар воқеъ посбони фардои миллат аст, ҳатто агар худ инро эҳсос накунад.

Ҷомеа танҳо вақте пеш меравад, ки мардум ба қонун эҳтиром гузоранд. Қонун барои маҳдуд сохтани инсон нест, балки барои ҳифзи ҳуқуқи ӯст. Агар ҳар кас танҳо аз дигарон риояи қонунро талаб кунад, вале худ онро нодида гирад, ҷомеа тадриҷан ба бесарусомонӣ рӯ меорад. Миллати соҳибистиқлол пеш аз ҳама миллати қонунмадор мебошад. Қонуне, ки аз рӯи адолат амал мекунад, пойдевори боэътимоди давлат аст.

Мо аксар вақт дар бораи дӯст доштани Ватан сухан мегӯем. Аммо муҳаббат танҳо эҳсос нест. Муҳаббат амал мехоҳад. Агар касе мегӯяд, ки Ватанро дӯст медорад, бояд ин дӯстдорӣ дар рафтори ӯ дида шавад. Дар муносибаташ бо табиат, дар нигоҳдории кӯча, дар муносибат бо мардум, дар иҷрои вазифа ва дар эҳтиром ба арзишҳои миллӣ. Ватанро на танҳо бо сухан, балки бо амал дӯст медоранд.

Яке аз хатарҳои бузурге, ки метавонад истиқлолиятро заиф гардонад, бепарвоист. Бепарвоӣ оромона вориди ҷомеа мешавад. Аввал инсон мегӯяд: «Ин кори ман нест.» Баъд мегӯяд: «Аз ман чӣ вобаста аст?» Ниҳоят ба ҷое мерасад, ки дигар нисбат ба тақдири ҷомеа ҳеҷ эҳсосе намекунад. Миллатҳое, ки шаҳрвандонашон бетараф мешаванд, тадриҷан неруи пешрафти худро аз даст медиҳанд. Аз ҳамин сабаб, ҳар шахс бояд ҳамеша аз худ бипурсад: «Ман имрӯз барои ободии Ватан чӣ кор кардам?» Агар ҳар кас ба ин савол ҷавоби воқеӣ дошта бошад, ояндаи миллат низ равшан хоҳад буд.

Забони модарӣ яке аз сутунҳои асосии истиқлолият мебошад. Миллате, ки забони худро гум мекунад, тадриҷан хотираи таърихии худро низ аз даст медиҳад. Ҳар калимае, ки имрӯз мегӯем, мероси садсолаҳо мебошад. Забон танҳо воситаи гуфтугӯ нест; он тафаккур, фарҳанг, ҷаҳонбинӣ ва рӯҳи миллатро нигоҳ медорад. Аз ин рӯ, ҳифзи забон ҳифзи истиқлолияти маънавии кишвар аст.

Фарҳанг низ сипари дигари миллат мебошад. Ҳар суруди мардумӣ, ҳар достон, ҳар китоб ва ҳар ёдгории таърихӣ қиссаи ҳастии як халқро нақл мекунад. Миллате, ки фарҳанги худро мешиносад, дар баробари таъсирҳои бегона устувортар мемонад. Аммо ин маънои онро надорад, ки бояд аз ҷаҳон ҷудо зиндагӣ кунем. Баръакс, мо бояд аз таҷрибаи пешрафтаи ҷаҳонӣ омӯзем, вале решаҳои худро ҳеҷ гоҳ фаромӯш насозем.

Ҷавонон имрӯз на танҳо ворисони истиқлолият, балки офарандагони он мебошанд. Онҳо фардоро танҳо интизор намешаванд, балки онро месозанд. Агар ҷавон донишманд бошад, миллат қавӣ мегардад. Агар ҷавон соҳибахлоқ бошад, ҷомеа солим мемонад. Агар ҷавон ватандӯст бошад, давлат амн хоҳад буд. Аз ҳамин сабаб, сармояи воқеии ҳар кишвар ҷавонони соҳибмаърифат мебошанд.

Баъзан фикр мекунем, ки қаҳрамонӣ танҳо дар саҳнаҳои бузурги таърих рӯй медиҳад. Аммо зиндагӣ нишон медиҳад, ки қаҳрамонӣ метавонад дар корҳои хурд ҳам бошад. Ростқавл будан ҳангоми имкони фиреб, ҳақиқат гуфтан ҳангоми тарси ҷазо, кӯмак ба дигарон бидуни чашмдошти манфиат, ҳифзи муҳити зист, омӯзиши пайваста ва меҳнати ҳалол — ҳамаи ин намунаҳои қаҳрамонии ҳаррӯза мебошанд. Давлатро маҳз ҳамин гуна инсонҳои оддӣ, вале масъул пеш мебаранд.

Ояндаи миллат дар толорҳои бошукӯҳ сохта намешавад. Он дар синфхонаҳо, китобхонаҳо, озмоишгоҳҳо, устохонаҳо ва саҳроҳои кишоварзӣ ба вуҷуд меояд. Ҳар ҷойе, ки инсон бо меҳнати ҳалол арзише меофарад, ҳамон ҷо пояи истиқлолият мустаҳкам мегардад. Аз ҳамин сабаб, ҳеҷ кас набояд саҳми худро хурд ҳисобад.

Агар рӯзе аз мо бипурсанд, ки истиқлолиятро чӣ гуна метавон ҳифз кард, ҷавоби дуруст танҳо як калима нахоҳад буд. Он маҷмӯи арзишҳо мебошад: дониш, меҳнат, виҷдон, ваҳдат, фарҳанг, адолат, қонун, муҳаббат ба Ватан ва эҳтиром ба инсон. Ҳар яке аз ин арзишҳо мисли нахҳои борике ҳастанд, ки як ресмони мустаҳкамро ташкил медиҳанд. Агар яке аз онҳо канда шавад, устувории ҷомеа низ коҳиш меёбад.

Истиқлолият ба мо ҳаққи интихоб додааст. Аммо ҳар интихоб масъулият низ дорад. Мо метавонем роҳи пешрафтро интихоб кунем ё роҳи бепарвоиро. Метавонем китобро интихоб кунем ё беҳудагузаронии вақтро. Метавонем илму навовариро интихоб кунем ё қаноат кардан бо дониши дирӯзро. Ҳар интихоби имрӯз симои фардои миллатро муайян мекунад.

Шояд бузургтарин нишонаи истиқлолият он бошад, ки ҳар кӯдак дар ин сарзамин бо орзуҳои бузург ба воя расад ва бовар дошта бошад, ки метавонад бо меҳнату дониш ба онҳо бирасад. Давлате, ки ба фарзандони худ чунин бовар мебахшад, дар асл пойдевори ояндаи худро устувор месозад.

Истиқлолият хотираи гузашта нест; он имтиҳони ҳар рӯзи мост. Ҳар субҳе, ки бедор мешавем, мо ҳақ дорем аз худ бипурсем: имрӯз барои ободии Ватан чӣ анҷом медиҳам? Агар ин савол дар виҷдони ҳар шаҳрванди кишвар зинда бошад, пас истиқлолият танҳо як дастоварди таърихӣ нахоҳад монд, балки ба неруе табдил меёбад, ки миллатро аз насл ба насл ба сӯи пешрафт, худшиносӣ ва сарбаландӣ раҳнамун месозад.

Ҳамватанони азиз, пеш аз он ки ҳар шаб чашмонатонро пӯшед, аз худ танҳо як савол кунед: имрӯз барои Истиқлол, барои Ватан ва барои миллат чӣ кардам? Агар ҷавобе дошта бошӣ, пас ту рисолати шаҳрвандии худро иҷро кардаӣ!

ДАВЛАТОВ Зубайдулло,

ходими калони илмии шуъбаи ИДМ-и

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои  Осиё ва Аврупои АМИТ