Формати Маскав оид ба Афғонистон дар давоми қариб як даҳсола аз минбари машваратӣ оид ба мусоидат ба оштии миллӣ ба яке аз механизмҳои муҳими муколамаи минтақавӣ дар масъалаи Афғонистон табдил ёфтааст. Аммо тағйироти муҳити геополитикӣ, бозгашти Толибон ба қудрат дар августи соли 2021, тағйири муносибатҳои кишварҳои минтақа бо Кобул ва афзоиши ихтилофоти манфиатҳои миллӣ имкониятҳои ин форматро маҳдуд намудаанд. Дар мақола Формати Маскав на ҳамчун механизми ҳалли ниҳоии қазияи Афғонистон, балки ҳамчун механизми идоракунии хавфҳо дар шароити рақобати геополитикӣ арзёбӣ мешавад. Дар асоси таҳлили нишасти 5 октябри соли 2026 нишон дода мешавад, ки натавонистани қабули санади ниҳоии муштарак на ба маънои фурӯпошии формат, балки маънои маҳдудияти институтсионалии онро нишон медиҳад. Ихтилофоти байни Афғонистон ва Покистон дар ин маврид ба рӯзномаи умумии минтақавӣ таъсири мустақим расонида, нишон доданд, ки Формати Маскав имкони бартараф намудани ихтилофоти дуҷонибаи давлатҳоро ба таври маҷбурӣ надорад. Ҳамзамон, маҳз ғайриҳатмӣ будани қарорҳои он имкон медиҳад, ки формат ҳамчун майдони муколама ҳатто дар шароити ихтилофи назарҳои ҷиддии иштирокчиён идома ёбад. Дар мақола ҳамчунин нақши Русия, мавқеи Тоҷикистон, мафҳуми «Камарбанди амниятӣ» ва муносибати Формати Маскав бо СААД, СҲШ ва СММ таҳлил карда мешаванд.

Калидвожаҳо: Афғонистон, Формати Маскав, Тоҷикистон, Русия, Покистон, СААД, СҲШ, СММ, амнияти минтақавӣ, геополитика, дипломатияи дуқабата, идоракунии хавфҳо.

Афғонистон дар низоми амнияти Осиёи Марказӣ мавқеи махсус дорад. Ҷуғрофияи сиёсӣ, вазъи дохилии Афғонистон, фаъолияти гурӯҳҳои террористӣ, қочоқи маводи мухаддир, муҳоҷирати ғайриқонунӣ ва эҳтимоли паҳншавии таҳдидҳои фаромарзӣ масъалаи Афғонистонро аз доираи як мушкили дохилии ин кишвар берун оварда, ба масъалаи мустақими амнияти минтақавӣ табдил додаанд.   Барои Тоҷикистон ин омил аҳамияти махсуси стратегӣ дорад, зеро дарозии сарҳади давлатии Тоҷикистону Афғонистон 1374,2 километрро ташкил медиҳад ва ҳифзи ин сарҳад яке аз самтҳои муҳими таъмини амнияти миллӣ ва минтақавӣ ба ҳисоб меравад[6].

         Дар чунин шароит масъалаи асосӣ танҳо муайян кардани он нест, ки кадом давлатҳо бо Афғонистон муносибат доранд. Масъалаи муҳимтар муайян намудани механизмҳое мебошад, ки давлатҳои минтақа тавассути онҳо дар шароити набудани мавқеи ягонаи байналмилалӣ нисбат ба Кобул метавонанд хавфҳои эҳтимолиро арзёбӣ намуда, роҳҳои коҳиши онҳоро ҷустуҷӯ кунанд. Дар ҳамин замина Формати Маскав ҳамчун яке аз платформаҳои муколамаи сиёсӣ аҳамият пайдо мекунад, зеро он имкони табодули мавқеъҳо, ҳамоҳангсозии баҳсҳои сиёсӣ ва ҷустуҷӯи нуқтаҳои мувофиқро миёни иштироккунандагон фароҳам месозад.

Формати Маскав аз ибтидо ҳамчун созмони байналмилалӣ ё иттиҳоди сиёсӣ таъсис дода нашудааст. Он механизми машваратӣ мебошад, ки тавассути он як гурӯҳи давлатҳои калидии минтақа ва қудратҳои берун аз минтақа масъалаҳои марбут ба Афғонистонро баррасӣ мекунанд. Бинобар ин, самаранокии онро бояд на аз рӯи қобилияти қабули қарорҳои ҳатмӣ, балки аз рӯи қобилияти нигоҳ доштани муколама, ҳамоҳангсозии мавқеъҳо ва коҳиш додани номуайянии стратегӣ арзёбӣ намуд.

Маҳз ҳамин нуқта барои дарки моҳияти сиёсии Формати Маскав аҳамияти назариявӣ дорад. Агар аз ин механизм интизориҳои ҳалли ниҳоии қазияи Афғонистон пеш гузошта шаванд, ҳар як ихтилофи байни иштирокчиён ҳамчун нокомӣ арзёбӣ мегардад. Аммо агар онро механизми идоракунии хавфҳо дар шароити рақобати геополитикӣ ҳисоб кунем, ҳатто идомаи муколама дар шароити ихтилоф низ метавонад натиҷаи сиёсӣ дошта бошад.

Яке аз марҳилаҳои муҳими ташаккули Формати Маскав соли 2017 буд. 14 апрели ҳамон сол дар Москва машваратҳои минтақавӣ оид ба масъалаи Афғонистон бо иштироки Афғонистон, Ҳиндустон, Эрон, Қазоқистон, Қирғизистон, Чин, Покистон, Русия, Тоҷикистон, Туркманистон ва Ӯзбекистон баргузор гардиданд. Тоҷикистонро дар ин машваратҳо муовини якуми вазири корҳои хориҷӣ Низомиддин Зоҳидӣ намояндагӣ намуд. Дар ҷаласа зарурати ҳамоҳангсозии кӯшишҳои минтақавӣ барои пешбурди раванди оштии миллӣ таъкид шуда, иштирокчиён ба хулоса омаданд, ки бӯҳрони Афғонистон роҳи ҳалли низомӣ надорад ва бояд тавассути воситаҳои сиёсӣ ба созиши умумимиллӣ ноил гардид[1].

Дар ин марҳила вазифаи асосии Формати Маскав бештар сиёсӣ ва дипломатӣ буд. Ҳадаф мусоидат ба ташкили фазое буд, ки дар он ҷонибҳои манфиатдор масъалаи ояндаи сиёсии Афғонистонро муҳокима карда тавонанд. Ин вазифа ба мантиқи классикии дипломатияи бисёрҷониба мувофиқат мекард, зеро масъалаи Афғонистон бидуни иштироки ҳамсояҳо ва қудратҳои асосии таъсиргузор ба таври воқеӣ баррасӣ шуда наметавонист.

Пас аз августи соли 2021 вазъият тағйир ёфт. Бозгашти Толибон ба қудрат масъалаи «ояндаи сиёсии Афғонистон»-ро ба масъалаи муносибат бо ҳукумати амалкунанда, дараҷаи эътирофи он, таҳдидҳои террористӣ, амнияти сарҳадӣ, иқтисод ва ҳамгироии минтақавӣ табдил дод. Дар натиҷа, вазифаи Формати Маскав низ тағйир ёфт. Ҳамин тағйиротро метавон ҳамчун гузариш аз дипломатияи мусоидаткунанда ба дипломатияи идоракунандаи хавфҳо тавсиф кард. Дар марҳилаи аввал масъалаи асосӣ ин буд, ки чӣ гуна ба раванди сулҳи дохилии Афғонистон мусоидат кардан мумкин аст. Дар марҳилаи баъдӣ масъалаи асосӣ ин гардид, ки чӣ гуна паёмадҳои вазъи навро барои кишварҳои минтақа идора кардан мумкин аст.

Аз ин нуқтаи назар, Формати Маскавро набояд танҳо аз рӯи натиҷаҳои ҳар як нишаст арзёбӣ кард. Муҳимтар аз ҳама худи мавҷудияти канали муколама мебошад, ки дар он Русия, Чин, Ҳиндустон, Эрон, Покистон ва давлатҳои Осиёи Марказӣ метавонанд мавқеъҳои худро нисбат ба як масъалаи умумии амниятӣ баён намоянд.

Таркиби Формати Маскав худ аз худ хусусияти мураккаби онро нишон медиҳад. Дар як миз давлатҳое қарор доранд, ки манфиатҳои онҳо дар масъалаҳои амниятӣ, иқтисодӣ ва геополитикӣ на ҳамеша мувофиқанд. Русия манфиатҳои мустақими амниятӣ дар Осиёи Марказӣ дорад. Чин масъалаи суботи минтақа ва пешгирии паҳншавии таҳдидҳоро ба манфиатҳои иқтисодӣ ва инфрасохтории худ мепайвандад. Ҳиндустон ва Покистон ба масъалаи Афғонистон аз нуқтаи назари рақобати минтақавӣ ва амнияти миллӣ менигаранд. Эрон мавқеи худро дар заминаи наздикии ҷуғрофӣ ва робитаҳои таърихиву иҷтимоӣ муайян мекунад. Барои давлатҳои Осиёи Марказӣ бошад, омили асосӣ пеш аз ҳама амнияти сарҳадӣ ва пешгирии интиқоли таҳдидҳо ба дохили минтақа мебошад.

Бинобар ин, дар дохили Формати Маскав ҳамбастагии пурраи манфиатҳо вуҷуд надорад. Аммо набудани ҳамбастагии пурра маънои беаҳамият будани форматро надорад. Баръакс, арзиши сиёсии чунин платформа маҳз дар он аст, ки давлатҳои дорои манфиатҳои гуногун метавонанд дар доираи як майдони муколама қарор гиранд. Ин ҷо фарқияти муҳими байни ҳамкорӣ ва мувофиқа ба миён меояд. Барои ҳамкорӣ мувофиқаи пурраи стратегӣ ҳатмӣ нест. Баъзан давлатҳо метавонанд дар масъалаҳои мушаххаси амниятӣ ҳамкорӣ кунанд, дар ҳоле ки дар масъалаҳои эътирофи сиёсӣ, иқтисодӣ ё муносибат бо қудратҳои беруна ихтилофи назар дошта бошанд.

Аз ин сабаб, Формати Маскавро метавон шакли муколамаи рақобатӣ номид. Иштирокчиён дар як вақт ҳам музокира мекунанд ва ҳам манфиатҳои миллии худро ҳимоя менамоянд. Ин ҳолат фаъолияти форматро мураккаб мекунад, вале ҳамзамон онро ба воқеияти муносибатҳои байналмилалӣ наздик месозад.

Нишасти ҳаштуми Формати Маскав 5 октябри соли 2026 дар шароите баргузор гардид, ки муносибатҳои Афғонистон ва Покистон ба марҳилаи ҳассос ворид шуда буданд. Дар мулоқот намояндагони Афғонистон, Ҳиндустон, Эрон, Қазоқистон, Чин, Қирғизистон, Покистон, Русия, Тоҷикистон ва Ӯзбекистон иштирок карданд. Беларус ва Миср ба ҳайси меҳмон даъват шуда буданд[10]. Натиҷаи муҳимтарини нишаст он буд, ки иштирокчиён натавонистанд санади ниҳоии муштаракро қабул намоянд. Сабаби асосӣ ихтилофи байни ҳайатҳои Афғонистон ва Покистон буд. Ба иттилои намояндаи махсуси Президенти Русия оид ба Афғонистон Замир Кабулов, ҷониби Афғонистон ба истифодаи баъзе истилоҳоти марбут ба терроризм дар матни пешниҳодшуда эътироз намуд. Бо вуҷуди ин, худи ҷониби Русия таъкид кард, ки Формати Маскав ҳамчун платформаи ҳамкории минтақавӣ идома хоҳад ёфт[10].

Ин воқеа аз нигоҳи таҳлили институтсионалӣ аҳамияти ҷиддӣ дорад. Агар Формати Маскавро механизми қабули қарорҳои ҳатмӣ тасаввур кунем, қабул нашудани санади ниҳоӣ бояд ҳамчун нокомӣ арзёбӣ шавад. Аммо Формати Маскав чунин мақоми ҳуқуқӣ надорад. Аз ин рӯ, натавонистани қабули санади умумӣ маҳдудияти онро нишон медиҳад, вале ба маънои қатъи фаъолияти он нест. Баръакс, воқеаи 5 октябри 2026 нишон дод, ки ихтилофоти дуҷониба метавонанд ба рӯзномаи умумии минтақавӣ ворид шаванд ва ҳатто ба натиҷаи як механизми бисёрҷониба таъсир расонанд. Ин барои назарияи институтҳои байналмилалӣ муҳим аст, зеро нишон медиҳад, ки платформаҳои ғайриҳатмӣ наметавонанд манфиатҳои мухолифи давлатҳоро аз байн баранд. Онҳо танҳо метавонанд барои идора кардани ин ихтилофҳо фазои сиёсӣ фароҳам созанд. Ҳамин тариқ, натавонистани қабули санади ниҳоӣ бояд на ҳамчун фурӯпошии Формати Маскав, балки ҳамчун озмоиши воқеии қобилияти он дар шароити ихтилофи манфиатҳо арзёбӣ шавад.

Нақши Русия дар Формати Маскав аз мавқеи геополитикии ин кишвар дар минтақа ҷудо нест. Русия мизбони формат буда, дорои робитаҳои васеи сиёсӣ ва амниятӣ бо кишварҳои Осиёи Марказӣ мебошад. Аз ин лиҳоз, имконияти таъсиргузории он ба рӯзномаи формат нисбат ба бисёр иштирокчиён бештар аст. Аммо тағйироти муҳими муносибатҳои Русия бо Кобул баъд аз соли 2025 ба ин нақш мазмуни нав бахшид. 3 июли соли 2025 Русия расман ҳукумати Толибонро эътироф кард ва ба ин васила аввалин давлате шуд, ки чунин иқдомро анҷом дод.

Ин қарор Формати Маскавро ба муҳити нави сиёсӣ ворид намуд. Русия акнун танҳо мизбони муколама дар бораи Афғонистон нест, балки давлатест, ки бо ҳукумати амалкунандаи Кобул муносибатҳои расмии дипломатӣ дорад. Ин ҳолат имкониятҳои дипломатии Москваро зиёд мекунад, вале ҳамзамон масъулияти сиёсиро низ бештар месозад. Дар нишасти 5 октябри соли 2026 Сергей Лавров таъкид намуд, ки Русия ба таҳкими иқтидори зиддитеррористии Кобул тавассути кумаки моддиву техникӣ ва коршиносӣ манфиатдор аст[9]. Ҳамзамон, Русия омодагии худро барои мусоидат ба ҳалли низои Афғонистон ва Покистон дар сурати муроҷиати ҷонибҳо баён кардааст[8]. Ин нишон медиҳад, ки сиёсати Русия нисбат ба Афғонистон тадриҷан аз мавқеи мушоҳидакунанда ба мавқеи фаъоли идоракунии робитаҳои сиёсӣ ва амниятӣ мегузарад. Аммо аз ин ҷо хулоса баровардан, ки Формати Маскав танҳо воситаи сиёсати Русия мебошад, аз нигоҳи таҳлилӣ нодуруст мебуд. Давлатҳои иштирокчӣ манфиатҳои мустақили худро доранд ва ҳодисаи 5 октябри 2026 маҳз нишон дод, ки ҳатто мизбони формат наметавонад ҳамаи ихтилофҳоро ба таври худ ҳал намояд[10].

         Барои Тоҷикистон Формати Маскав дар доираи як низоми васеътари дипломатияи амниятӣ қарор дорад. Душанбе масъалаи Афғонистонро танҳо тавассути як платформа пайгирӣ намекунад. Дар ин самт ҳамзамон СААД, СҲШ, СММ, муносибатҳои дуҷониба ва дигар механизмҳои байналмилалӣ истифода мешаванд.

Дар доираи СААД Тоҷикистон ба масъалаҳои амнияти сарҳадӣ, терроризм, ифротгароӣ, қочоқи маводи мухаддир ва дигар таҳдидҳои фаромарзӣ таваҷҷуҳи мустақим дорад[5]. Ин самт бештар хусусияти амниятӣ ва мудофиавӣ дорад.

Дар доираи СҲШ масъалаи Афғонистон дар заминаи амнияти минтақавӣ, ҳамкории бисёрҷониба ва рушди иқтисодиву иҷтимоӣ баррасӣ мешавад. Машваратҳои кишварҳои аъзои СҲШ оид ба Афғонистон, ки моҳи сентябри соли 2025 дар Душанбе баргузор гардиданд, ба вазъи Афғонистон ва таъсири он ба амният ва рушди устувори минтақа бахшида шуданд[4].

Дар сатҳи СММ Тоҷикистон ба масъалаи Афғонистон аз мавқеи ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳамкории байналмилалӣ ва ҳамоҳангсозии талошҳои ҷаҳонӣ ва минтақавӣ муносибат мекунад. Намояндаи доимии Тоҷикистон дар СММ масъалаи таҳдидҳои террористӣ, ифротгароӣ ва қочоқи маводи мухаддирро аз қаламрави Афғонистон таъкид намуда, зарурати ҳамкории СММ бо созмонҳои минтақавиро ба миён гузоштааст[3].

Дар ин замина, иштироки Тоҷикистон дар Формати Маскав бояд дар доираи дипломатияи бисёрсатҳаи амниятӣ фаҳмида шавад. Тоҷикистон аз як механизм барои вазифаи дигар истифода намекунад. СААД барои масъалаҳои амнияти дастаҷамъӣ, СҲШ барои ҳамоҳангсозии минтақавӣ, СММ барои қонуният ва ҳамоҳангсозии байналмилалӣ ва Формати Маскав барои муколамаи сиёсӣ дар бораи Афғонистон аҳамият доранд.

Мавқеи Тоҷикистон нисбат ба Афғонистон танҳо ба вокуниш ба таҳдидҳо маҳдуд намешавад. Ташаббуси «Камарбанди амниятӣ» дар атрофи Афғонистон як унсури муҳими тафаккури сиёсати амниятии кишвар мебошад. Дар сатҳи байналмилалӣ Тоҷикистон ин ташаббусро дар робита ба зарурати таҳкими ҳифзи сарҳадҳо ва пешгирии ҳаракати террористон пешниҳод кардааст.

Дар як қатор ниҳодҳои расмии Тоҷикистон таъкид шудааст, ки эҷоди «Камарбанди амниятӣ» бояд ба пешгирӣ ва коҳиши паёмадҳои хатару таҳдидҳои аз қаламрави Афғонистон бароянда мусоидат намояд. Ҳамзамон, дар муносибатҳои Тоҷикистон ва Чин низ дастгирии ин ташаббус инъикос ёфтааст[2]. Аз нигоҳи назариявӣ, ин консепсияро метавон ҳамчун шакли амнияти пешгирикунанда арзёбӣ намуд. Моҳияти он дар он аст, ки давлат на танҳо ба таҳдиди аллакай ба вуҷудомада ҷавоб медиҳад, балки барои маҳдуд кардани имкони паҳншавии он дар марҳилаи аввал чораҳои минтақавӣ меҷӯяд. Дар ҳамин замина Формати Маскав метавонад бо «Камарбанди амниятӣ» дар як самти функсионалӣ қарор гирад, гарчанде ки ин ду механизм табиати яксон надоранд. «Камарбанди амниятӣ» бештар характери консепсияи сиёсати пешгирикунанда дорад, дар ҳоле ки Формати Маскав платформаи дипломатии муколама мебошад.

Яке аз масъалаҳои муҳими таҳлили Формати Маскав муайян кардани ҷойгоҳи он дар низоми умумии механизмҳои амнияти минтақавӣ мебошад.

СААД дорои хусусияти ҳарбӣ-сиёсӣ ва мудофиавӣ мебошад. Тоҷикистон дар ин созмон ҳамчун узв иштирок намуда, аз механизмҳои машваратӣ ва ҳамкории дастаҷамъӣ дар мубориза бо терроризм, қочоқи маводи мухаддир ва ҷинояткории фаромарзӣ истифода мебарад[5].

СҲШ доираи васеътари масъалаҳоро фаро мегирад. Афғонистон дар ин ҷо на танҳо ҳамчун манбаи эҳтимолии таҳдид, балки ҳамчун омили суботи сиёсӣ ва рушди иқтисодии минтақа баррасӣ мешавад.[4]

СММ бошад, сатҳи универсалии қонунияти байналмилалиро таъмин менамояд. Барои Тоҷикистон ҳамкории СММ бо созмонҳои минтақавӣ яке аз самтҳои муҳими сиёсати амниятӣ мебошад.[3]

Формати Маскав аз ин се механизм бо он фарқ мекунад, ки ба масъалаи Афғонистон тахассуси бештар дорад ва иштирокчиёни онро давлатҳое ташкил медиҳанд, ки дар тағйироти сиёсии Афғонистон манфиатҳои мустақими стратегӣ доранд.

Бо ҳамин далел , рақобати институтсионалии мустақим байни ин механизмҳо вуҷуд надорад. Баръакс, онҳоро метавон ҳамчун қабатҳои гуногуни як меъмории мураккаби амнияти минтақавӣ баррасӣ кард. Ҳуҷҷати муштараки иштирокчиёни Формати Маскав аз 7 октябри соли 2025 низ масъалаҳои мубориза бо терроризм, кӯмаки башардӯстона, рушди иқтисодӣ ва ҳамгироии минтақавии Афғонистонро ба ҳам пайвастааст.

Самаранокии Формати Маскавро бояд бо меъёри воқеии вазифаҳои он муайян кард. Агар вазифаи он ҳалли пурраи қазияи Афғонистон бошад, имкониятҳои формат маҳдуданд. Он на механизми сулҳи ҳатмӣ дорад, на қудрати иҷрои қарорҳо ва на имкони маҷбур намудани иштирокчиён ба қабули мавқеи ягона. Аммо агар вазифаи форматро нигоҳ доштани канали муколама ва идоракунии хавфҳои минтақавӣ ҳисоб кунем, натиҷаи он дигар ба назар мерасад.

Аввалан, формат имконият медиҳад, ки масъалаи Афғонистон дар сатҳи намояндагони давлатҳои асосии минтақа мунтазам муҳокима шавад.

Дуюм, он ба кишварҳои Осиёи Марказӣ имконият медиҳад, ки масъалаҳои марбут ба амнияти худ ва таъсири вазъи Афғонистонро мустақиман дар муҳити васеътари дипломатӣ матраҳ намоянд.

Сеюм, формат барои Русия, Чин, Эрон, Ҳиндустон ва Покистон имкон медиҳад, ки мавқеъҳои худро дар масъалаи Афғонистон бидуни зарурати таъсиси созмони нави байналмилалӣ баён кунанд.

Чорум, формат метавонад ҳамчун механизми коҳиши номуайянии стратегӣ хизмат кунад. Дар муносибатҳои байналмилалӣ доштани канали муколама ҳатто дар шароити ихтилофи сиёсӣ метавонад аз набудани чунин канал беҳтар бошад.

Маҳз аз ҳамин рӯ , самаранокии Формати Маскав бояд на бо «чанд масъала ҳал шуд», балки бо саволи дигар чен карда шавад. Оё ин формат барои нигоҳ доштани муколама ва пешгирии табдил ёфтани ихтилофҳои минтақавӣ ба буҳронҳои васеътар имконият фароҳам меорад? Ҷавоб ба ин савол мусбаттар аст. Бо вуҷуди ин, Формати Маскав дорои як қатор маҳдудиятҳои объективӣ мебошад.

Маҳдудияти аввал гуногунии манфиатҳои миллӣ мебошад. Ҳеҷ кафолате вуҷуд надорад, ки давлатҳои иштирокчӣ дар масъалаҳои асосии сиёсати Афғонистон ба мавқеи ягона бирасанд.

Маҳдудияти дуюм набудани механизми иҷрои қарорҳо мебошад. Тавсияҳои формат характери ҳатмии ҳуқуқӣ надоранд.

Маҳдудияти сеюм таъсири муносибатҳои дуҷониба ба рӯзномаи бисёрҷониба мебошад. Нишасти 5 октябри соли 2026 ин маҳдудиятро ба таври возеҳ нишон дод. Ихтилофи Афғонистон ва Покистон ба қабули санади умумӣ таъсир расонд[10].

Маҳдудияти чорум масъалаи муносибати ҷомеаи байналмилалӣ ба ҳукумати Толибон мебошад. Эътирофи расмии Русия дар соли 2025 муҳити дипломатиро тағйир дод, вале муносибати кишварҳои дигар ба масъалаи эътирофи байналмилалии Кобул яксон нест.

Маҳдудияти панҷум вобастагии суботи минтақа аз вазъи дохилии худи Афғонистон мебошад. Ҳеҷ платформаи беруна наметавонад танҳо тавассути дипломатияи минтақавӣ ҳамаи мушкилоти дохилии Афғонистонро ҳал намояд.

Бинобар ин, Формати Маскав дорои як парадокси институтсионалӣ мебошад. Ҳамон хусусияти ғайриҳатмӣ, ки қобилияти онро барои қабули қарорҳои сахт маҳдуд мекунад, дар айни замон имкони арзи вуҷуд кардани онро дар шароити ихтилофи манфиатҳо таъмин менамояд.

Дурнамои Формати Маскав бештар ба қобилияти он барои мутобиқ шудан ба воқеияти нави сиёсӣ вобаста аст. Пас аз соли 2021 масъалаи Афғонистон дигар танҳо масъалаи раванди сулҳ нест. Он масъалаи муносибат бо ҳукумати амалкунанда, амнияти минтақавӣ, терроризм, иқтисод, тиҷорат, нақлиёт, муҳоҷират ва ҳамгироии Афғонистон ба робитаҳои минтақавӣ мебошад. Дар чунин шароит формат метавонад самараноктар шавад, агар он ба се вазифаи мушаххас тамаркуз намояд:

Вазифаи аввал- маҳфуз доштани канали доимии муколама байни давлатҳои минтақа ва Кобул мебошад.

Вазифаи дуюм- мусоидат ба ҳамоҳангсозии тадбирҳои амниятӣ бар зидди таҳдидҳои фаромарзӣ мебошад.

Вазифаи сеюм -ташкили шароити сиёсӣ барои ҳамкории иқтисодӣ ва инфрасохторӣ бо Афғонистон мебошад, ба шарте ки чунин ҳамкорӣ ба коҳиши хавфҳои минтақавӣ мусоидат кунад.

Дар баробари ин, Формати Маскав набояд кӯшиш кунад, ки ҷойи СММ, СҲШ ё СААД-ро ишғол намояд. Бартарии асосии он дар функсияи махсуси дипломатии он мебошад. Агар формат аз доираи воқеии имкониятҳои худ берун равад, эҳтимоли коҳиши самаранокии он бештар мегардад. Баръакс, агар он ҳамчун платформаи муколама ва идоракунии хавфҳо боқӣ монад, ҳатто набудани мувофиқаи пурра метавонад ба як ҳолати устувори институтсионалӣ табдил ёбад.

Таҳлили таҳаввули Формати Маскав нишон медиҳад, ки он аз минбари машваратӣ барои мусоидат ба оштии миллӣ ба механизми муколамаи минтақавӣ дар шароити нави геополитикӣ табдил ёфтааст. Тағйироти пас аз соли 2021 вазифаҳои онро тағйир доданд. Имрӯз масъалаи асосӣ танҳо мусоидат ба раванди сулҳи дохилии Афғонистон нест. Масъалаи муҳимтар идоракунии хавфҳои сиёсӣ ва амниятии вобаста ба вазъи Афғонистон мебошад.

Нишасти 5 октябри соли 2026 ин хусусиятро равшан нишон дод. Қабул нашудани санади ниҳоии муштарак бинобар ихтилофи байни Афғонистон ва Покистон маҳдудияти воқеии Формати Маскавро ошкор кард. Аммо ин ҳолатро набояд ҳамчун шикасти формат маънидод кард. Баръакс, он нишон дод, ки Формати Маскав созмони дорои механизми маҷбуркунандаи қарорҳо нест, балки платформаест, ки дар он давлатҳои дорои манфиатҳои гуногун метавонанд муколамаро идома диҳанд[10].

Дар ин замина, мафҳуми «дипломатияи дуқабата» барои шарҳи фаъолияти формат мувофиқтар аст. Давлатҳо дар сатҳи бисёрҷониба масъалаҳои умумиро муҳокима мекунанд, вале ҳамзамон дар сатҳи дуҷониба манфиатҳои миллии худро пеш мебаранд. Аз ин лиҳоз, ихтилофоти дуҷониба метавонанд ба рӯзномаи умумии минтақавӣ таъсир расонанд.

Нақши Русия низ дар ин раванд тағйир ёфтааст. Эътирофи расмии ҳукумати Толибон дар соли 2025 Русияро аз мизбони муколама ба яке аз фаъолтарин иштирокчиёни муносибатҳои мустақим бо Кобул табдил дод. Ин вазъ имкониятҳои дипломатии Москваро афзоиш медиҳад, вале ҳамзамон маънои онро надорад, ки тамоми иштирокчиёни Формат манфиатҳои Русияро пайравӣ мекунанд.

Барои Тоҷикистон Формати Маскав яке аз унсурҳои дипломатияи бисёрсатҳаи амниятӣ мебошад. СААД вазифаҳои амниятии дастаҷамъиро таъмин мекунад, СҲШ майдони ҳамоҳангсозии минтақавӣ мебошад, СММ сатҳи универсалии қонунияти байналмилалиро фароҳам меорад ва Формати Маскав майдони махсуси муколамаи сиёсӣ дар масъалаи Афғонистон мебошад. Дар ин низом ташаббуси «Камарбанди амниятӣ» низ ҳамчун унсури тафаккури пешгирикунандаи амниятии Тоҷикистон аҳамият пайдо мекунад.[3].

         Бо назардошти далелҳои зикргардида Формати Маскав механизми ҳалли ниҳоии қазияи Афғонистон нест. Он механизми идоракунии хавфҳо дар шароити рақобати геополитикӣ мебошад. Маҳз ҳамин таъриф ба воқеияти институтсионалии он бештар мувофиқат мекунад. Неруи формат дар он аст, ки давлатҳои дорои манфиатҳои гуногунро дар як майдони муколама нигоҳ медорад. Маҳдудияти он бошад, дар он аст, ки ин муколама наметавонад ихтилофҳои бунёдии манфиатҳои миллиро аз байн барад. Дар натиҷа, аҳамияти Формати Маскавро бояд на дар қобилияти он барои эҷоди як мавқеи ягона, балки дар қобилияти он барои идора намудани ихтилофҳо, нигоҳ доштани муколама ва коҳиш додани номуайянии стратегӣ дар атрофи Афғонистон ҷустуҷӯ намуд.

СУДУРОВ Сайдалӣ ,

ходими калони илмии Шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

Манбаъҳои истифодагардида

1. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. В Москве прошли региональные консультации по Афганистану. Манбаи электронӣ. URL: https://www.mfa.tj/index.php/ru/main/view/2147/v-moskve-proshli-regionalnye-konsultatsii-po-afganistanu. Санаи муроҷиат: 05.10.2026.

2. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Изҳороти муштараки Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Мардумии Чин. Манбаи электронӣ. URL: https://mfa.tj/tg/main/view/12673/izhoroti-mushtaraki-jumhurii-tojikiston-va-jumhurii-mardumii-chin. Санаи муроҷиат: 05.10.2026.

3. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Иштироки Намояндаи доимии Тоҷикистон дар ҷаласаи Шӯрои амнияти СММ. Манбаи электронӣ. URL: https://www.mfa.tj/tg/main/view/9670/ishtiroki-namoyandai-doimii-tojikiston-dar-jalasai-shuroi-amniyati-smm. Санаи муроҷиат: 07.10.2026.

4. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Машваратҳо оид ба масъалаи Афғонистон дар қолаби кишварҳои аъзои СҲШ. Манбаи электронӣ. URL: https://mfa.tj/tg/main/view/17535/mashvaratho-oid-ba-masalai-afgoniston-dar-qolabi-kishvarhoi-azoi-shsh. Санаи муроҷиат: 06.10.2026.

5. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Маълумот оид ба иштироки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар СААД. Манбаи электронӣ. URL: https://www.mfa.tj/tg/main/view/147/tojikiston-va-sozmoni-ahdnomai-amniyati-dastajami. Санаи муроҷиат: 05.10.2026.

6. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Сарҳади давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Афғонистон. Манбаи электронӣ. URL: https://web.mid.tj/ru/main/view/149/tadzhiksko-afganskaya-gosudarstvennaya-granitsa. Санаи муроҷиат: 06.10.2026.

7. Министерство иностранных дел Республики Таджикистан. Заседание Контактной группы «ШОС – Афганистан» прошло в Москве. Манбаи электронӣ. URL: https://mfa.tj/ru/main/view/2596/zasedanie-kontaktnoi-gruppy-shos-afganistan-proshlo-v-moskve. Санаи муроҷиат: 05.10.2026.

8. INTERFAX.RU. В МИД РФ заявили о готовности содействовать разрешению афгано-пакистанского конфликта. Манбаи электронӣ. URL: https://www.interfax.ru/russia/1120425. Санаи муроҷиат: 05.10.2026.

9. INTERFAX.RU. Россия будет оказывать Афганистану материально-техническую помощь в борьбе с терроризмом. Манбаи электронӣ. URL: https://www.interfax.ru/amp/1120378. Санаи муроҷиат: 07.10.2026.

10. INTERFAX.RU. Участники московского формата по Афганистану не смогли принять итоговый документ. Манбаи электронӣ. URL: https://www.interfax.ru/world/1120421. Санаи муроҷиат: 07.10.2026.