(Ба истиқболи 35-умин солгарди Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон)

 Имрӯзҳо, дар ҳоле ки Ҷумҳурии Тоҷикистон 35-солагии истиқлолиятро ҷашн мегирад, масъала дар бораи табиати ҳувияти миллии тоҷикон дар баробари миллатҳои кишварҳои ҳамсояи пасошӯравӣ муҳим боқӣ мемонад. Кафолати суботи сиёсӣ ва иҷтимоии давлат - ин мутобиқат ва ҳамбастагии ҳувиятҳои миллӣ, сиёсӣ ва фарҳангии дохили як марзи сиёсӣ мебошад. Ин падида махсусан дар давраи ташаккули давлати тоҷикон ба таври возеҳ мушоҳида мешавад. Таҷрибаи бунёд намудани давлати миллӣ дар кишвари мо кӯшишҳои ба ҳам овардани намунаҳои ҷаҳонии ташаккули миллатро нишон медиҳад, ки онро танҳо бо омӯзиши доираи васеи муносибатҳои иҷтимоию иқтисодӣ ва сиёсии мардуми тоҷик шарҳ додан мумкин аст. Айни замон, Тоҷикистон сиёсати ҳадафноки рушди забонӣ, фарҳангӣ, демографӣ ва иқтисодии миллатро фаъолона амалӣ намуда, ба таҳкими мавқеъ ва нуфузи мардуми тоҷик дар саросари ҷаҳон мусоидат менамояд.

Бо таҳлили дастовардҳои 35 соли истиқлолияти Тоҷикистон, ба хулосае омадан мумкин аст, ки баҳсҳои мустамликадорӣ ва пасомустамликадорӣ ба меҳвари марказии ташаккули нарративҳои миллӣ дар ин ҷумҳурӣ табдил ёфтаанд. Маҳз ҳамин нукта ин нарративро на танҳо барои равандҳое, ки дар заминаи таносуботи сабабу натиҷа, балки барои соҳаҳое ба монанди сиёсат ва идеология ва муҳимтар аз ҳама, барои масъалаҳои фарҳанги миллӣ низ татбиқ месозад. Умуман, агар мо дар бораи таъсири сиёсии пасошӯравӣ ба равандҳои миллии давраи истиқлоли Тоҷикистон сухан ронем, метавонем онро пеш аз ҳама ҳамчун дуршавӣ аз сиёсати «ҷаҳони сеюм»-и парадигмаҳои рушд, ки аз ҷониби кишварҳои Ғарб дар асри ХХ муқаррар шуда буданд, шарҳ диҳем.

Пас аз касби истиқлолият Тоҷикистон ба давраи душвори тағйирот ворид гардид. Он бо як қатор мушкилоти ҷиддӣ дар соҳаи сиёсати дохилию хориҷӣ ва фарҳангу иқтисодиёт рӯбарӯ шуд. Кишвар мебоист ҳамзамон як қатор масъалаҳои мураккабро ҳал мекард: таъсиси давлатдории миллӣ, татбиқи ислоҳоти конститутсионӣ, гузаштан ба модели дигари рушди иҷтимоию иқтисодӣ ва коркарди сиёсати мустақили хориҷӣ ва амниятӣ. Тоҷикистон бо зарурати таҳияи сиёсати мустақили иқтисодӣ, даст кашидан аз танзими идорӣ-маъмурӣ ва табдил додани иқтисоди худ ба иқтисоди бозорӣ рӯбарӯ омад. Ин мушкилот, дар маҷмуъ, мураккабии умумии вазифа ва номуайянии ҷанбаҳои мундариҷаи ислоҳот ва усулҳои татбиқи механизмҳои бозорро инъикос мекарданд. Чунон ки дар эъломияи Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи соҳибихтиёрии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон», ки дар иҷлосияи ғайринавбатии Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (даъвати дувоздаҳум) аз 9 сентябри соли 1991 қабул шудааст, қайд шудааст: «Тағйироти инқилобиро дар Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ ба назар гирифта, кӯшиши ҷумҳуриҳои соҳибихтиёри ба он дохилшавандаро оид ба аз нав барқарор намудани муносибатҳои байниҳамдигарӣ эҳтиром намуда, мувофиқи Эъломия дар бораи Истиқлолияти Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон, ки 24 августи соли 1990 қабул шуда буд, Шӯрои Олӣ истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро эълон мекунад».

Ба тасвиб расидани ин ҳуҷҷатҳои таърихӣ мустақиман ба зарурати такмили Эъломияи Истиқлолияти Давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон оварда расонд. Пеш аз ҳама, Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ ва ҳуқуқӣ эълон карда шуд ва ибораи «ба истиснои масъалаҳое, ки ихтиёран ба салоҳияти ИҶШС дода шудаанд» хориҷ карда шуд, ки дар асл Тоҷикистонро вобаста ба Иттиҳоди Шӯравӣ мегардонд.

Ҳамин тариқ, 9 сентябри соли 1991 дар ҷаласаи ғайринавбатии Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (даъвати дувоздаҳум) истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон карда шуд. Дар ҳамон рӯз ба Қонуни асосии Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйирот ва иловаҳои дахлдор ворид карда шуданд. 9 сентябри соли 1991 рӯзи Истиқлолияти Давлатии Тоҷикистон эълон шуд. Эъломияи соҳибихтиёрии воқеии Тоҷикистон як рӯйдоди муҳим ва як дастоварди бузург дар таърихи муосири мардуми тоҷик ба ҳисоб меравад. Тоҷикистон ба як давлати мустақил, ҳуқуқӣ ва демократӣ ва як ниҳоди мустақили байналмилалӣ табдил ёфт. Аҳамияти таърихии Эъломияи Истиқлолият дар навоварии он ва самтҳои нави ташаккулёфтаи он барои фаъолияти ояндаи сохторҳои давлатӣ мебошад. Қабули ин санади муҳим раванди нави ислоҳоти сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар Тоҷикистон, инчунин робита бо кишварҳои дигар ва марҳилаи нави муосирро дар таърихи Тоҷикистони мустақил оғоз кард. Барои давлати ҷавони тоҷикон давраи нав ҳам дар сиёсати хориҷӣ ва ҳам дар фаъолияти иқтисодии хориҷӣ оғоз ёфт. Тавре ки Президенти мо Эмомалӣ Раҳмон қайд мекунад: «Истиқлолият бузургтарин ва арзишмандтарин дастоварди тоҷикон дар бунёди давлат ва миллат дар асри ХХ аст. Истиқлолият далели эътирофи ҷомеаи ҷаҳонӣ аз давлати комилҳуқуқ ва соҳибихтиёри тоҷик аст, ки мустақилона низоми давлатӣ, сиёсати хориҷӣ ва дохилӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоию фарҳангии худро бунёд кардааст».

Бе муболиға, мардуми Тоҷикистон ба истиқлолияти хеш ба осонӣ ноил нагаштааст. Пас аз ба даст овардани истиқлолият, таҳти таъсири баъзе қувваҳои харобиовари дохилӣ ва беруна, кишвари мо ба вартаи ҷанги шаҳрвандӣ кашида шуд, ки боиси талафоти бузурги инсонӣ, зарари беандозаи иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва маънавӣ гардида, ҳамаи ниҳодҳо ва пояҳои низоми давлатиро ба фалаҷ овард ва боиси беқонунӣ ва бесарусомонӣ дар кишвар гардид. Роҳбарияти сиёсии нави дар асл кӯҳнапарасти Тоҷикистон бо вазифаи хеле душвор рӯ ба рӯ омад - мустақилона дарёфт намудани роҳҳои ҳаллу фасли мушкилоти мардуми тоҷик ва маҷбур шуданд, ки аз озмоиши боз ҳам ҷиддитар - ҳифз ва тақвияти ин дастоварди гаронбаҳо - истиқлолият гузаранд.

Бояд қайд кард, ки нақши Президент Эмомалӣ Раҳмон (он вақт Раиси Шӯрои Олӣ) дар татбиқи мунтазами қарорҳо ва ҳуҷҷатҳои ҳуқуқии аз ҷониби Ҳукумати Ҷумҳурӣ ба тасвибрасида хеле бузуруг аст. Хислатҳои баланди инсонии Эмомалӣ Раҳмон, қатъияти сиёсӣ, самимият, эҳсоси вазифа дар назди халқ ва ватан, садоқат ба кор ва қобилияти дарёти забони муштарак бо ҷонибҳои гуногуни сиёсӣ дар сатҳи дохилӣ ва берунӣ ба ӯ имкон доданд, ки ин қарорҳоро тадриҷан амалӣ намуда, дар муддати кӯтоҳ ба як шахсияти маъруфи сиёсӣ табдил ёфт ва ҳам дар байни табақаҳои гуногуни ҷомеаи Тоҷикистон ва ҳам берун аз кишвар обрӯ ва эҳтироми хосса касб намуд. Ба шарофати ташаббус ва талошҳои шахсии Президент, ҷанги бемаънии бародаркушӣ қатъ гардид, парокандагии мардуми тоҷик аз рӯи қавмияту маҳалбозӣ қатъ гардид, гурезагон ба маконҳои таърихии истиқомати худ баргардонида, мақомоти конститутсионӣ барқарор карда шуданд, парокандагии давлати тоҷикон қатъ ва томмияти арзии кишвар ҳифз гардид

Ғояи сулҳ ва ризоияти миллӣ, ки аз ҷониби Президент пешниҳод шуда буд, дар байни ҳамаи миллатҳо ва халқҳои сокини ҷумҳурии мо дастгирии васеъ пайдо кард. Таҳти роҳбарии ӯ ва дастгирии ҳамаҷонибаи кишварҳои кафил ва созмонҳои бонуфузи байналмилалӣ, Созишномаи умумиҷаҳонии барқарор кардани сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон 27 июни соли 1997 ба имзо расид. Бо ташаббус ва роҳбарии шахсии Эмомалӣ Раҳмон, 6 ноябри соли 1994, дар давраи душвори иҷтимоӣ ва сиёсӣ, қонуни асосии кишвар - Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон - тавассути раъйпурсӣ қабул карда шуд. Ин ҳуҷҷат бори аввал Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқӣ ва дунявӣ муаррифӣ кард ва рамзҳои давлатии кишварро муқаррар сохт.

Пешвои миллат, Президент Эмомалӣ Раҳмон дар маърузаҳо ва паёмҳои хеш муҳимтарин ҳадафҳои стратегиро барои мардуми тоҷик таҳия ва муайян кардааст: таъмини амнияти энергетикӣ; раҳоӣ аз бунбасти нақлиёт ва коммуникатсияи кишвар; таъмини амнияти озуқаворӣ; ва эҷоди пояҳои асосии иқтисоди бозорӣ барои Тоҷикистони мустақил ҳамчун иштирокчии баробарҳуқуқи муносибатҳои байналмилалӣ. Ҳамин тариқ, нақш ва дастовардҳои барҷастаи Асосгузори сулҳ ва ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат ва Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон, дар ташаккули давлатдории муосир, эҳёи давлати миллӣ, таъмини сулҳу ваҳдат ва баланд бардоштани обрӯи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ бебаҳс аст. Маҳз таҳти роҳбарии ӯ шароити мусоиди дохилӣ ва беруна фароҳам оварда, ба ҳаллу фасли мушкилоти дохилие, ки пас аз истиқлолият дар кишвар ба миён омада буданд, мусоидат карданд. Сиёсати давлат муносибатҳои бисёрсамтаро ҳамчун авлавияти асосии сиёсати хориҷии худ интихоб кардааст ва он аз ҷустуҷӯи шариконе, ки омодаанд ба онҳо дар рушди низомҳои иқтисодӣ ва сиёсии худ, инчунин дар соҳаи амният кумак расонанд, муайян мегардад. Давраи Истиқлолият дар давраи нав ин сиёсати дурусти давлатро дар арсаи ҷаҳонӣ нишон дод.

Ин роҳу равишест, ки дар кишвар тӯли 35 соли Истиқлолият тарҳрезӣ шуда, аз ҷониби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон роҳбарӣ ва дастгирӣ ёфта, ба мардуми тоҷик эътимод ба ояндаи шукуфон ва ба даст овардани комёбиҳои бузургро дар рушди иҷтимоию иқтисодии кишвар кафолат мебахшад.

НАЗАРИЕВ Рамазон,

сарходими илмии шуъбаи Шарқи Миёна ва Наздики

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои  АМИТ,

доктори илмҳои фалсафа,профессор