Таҳқиқи дурнамо ва маҳдудиятҳои мутобиқсозии таҷрибаи Америкаи Шимолӣ дар робита бо ҳамкории давлат бо ҷомеа дар Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳлили муфассали ретроспективӣ ва институтсионалии пайдоиши бахши ғайритиҷоратии ватаниро тақозо мекунад. Ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон дар масири беназире рушд кардааст, ки аз моделҳои классикии Ғарб ба куллӣ фарқ мекунад. Рушди он дар оғӯши оқибатҳои даҳшатноки ҷанги шаҳрвандӣ, бунёди давлати соҳибихтиёр ва ҷустуҷӯи пайвастаи тавозун байни ҷалби захираҳои байналмилалӣ ва ҳифзи соҳибихтиёрии миллӣ сурат гирифт. Дар айни замон, дар ҳоле ки Тоҷикистон 35-умин солгарди Истиқлолияти давлатии худро ҷашн мегирад, бахши ғайритиҷоратии ватанӣ ба марҳилаи камолот расидааст ва ин ҳолат тақозо мекунад, ки дарки нави нақши он дар сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ вуҷуд дошта бошад.

Ташаккул ва инкишофи созмонҳои ғайридавлатӣ (СҒД)[1] дар Тоҷикистон ҳамчун падидаи нав аз дастовардҳои замони истиқлолият аст. Теъдод ва нуфузи онҳо рӯз то рӯз меафзояд, доираи фаъолияташон фарохтар мегардад. Агар дар ибтидои пайдоиши хеш фаъолияти онҳо бештар барои фароҳам сохтани кӯмакҳои башардӯстона ва анҷом додани амалҳои хайрия равона шуда бошад, баъдтар масъалаҳои марбут ба маърифат ва фарҳанги умумии шаҳрвандон қисмати муҳимми амалиёти СҒД-ро ташкил дод. Бо гузашти солҳо СҒД ба фактори муҳими иқтисодӣ низ мубаддал гаштанд. Мусоидат ба инкишофи устувори ҷомеа ба рисолати аслии СҒД мубаддал гардид. Инак, имрӯз соҳае нест, ки дар он СҒД саҳми пурарзиши худро нагузошта бошанд, онҳоро метавон ба маънои том паёмбарон ва намояндагони дигаргуниҳои ҷиддӣ ва мусбат, нерӯи пуриқтидори созанда ва рамзи ҳаёти нав хонд.

Заминаҳои хуби ҳуқуқӣ ва иродаи неки роҳбарияти сиёсии кишвар ба он мусоидат кардааст, ки СҒД Тоҷикистон марҳалаи аввали инкишофро дар ташаккули хеш ба поён расонанд. Акнун дар раванди ташаккул ва инкишофи СҒД Тоҷикистон марҳалаи нав фаро расидааст. Ин марҳаларо метавон давраи камолоти касбӣ, инкишофи устувор ва бемайлони СҒД ном гирифт. Муҳимтарин хусусияти ин давраро таҳкими ҳарчи бештари ҳамкориҳои иҷтимоӣ бо сохторҳои мухталифи ҳам давлатӣ ва ҳам ҷамъиятӣ ташкил хоҳад дод, зеро инкишофи устувори минбаъдаи СҒД-ро бидуни дастгирӣ ва пуштибонии давлат тасаввур кардан мушкил хоҳад буд. Аз тарафи дигар, раванди нотакрори демократия ва бунёди ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон, низоми хуби давлатдорӣ ва таъмини инкишофи устувори кишвар тақозо мекунад, ки иштироки фаъолонаи СҒД дар ҳаёти сиёсию иҷтимоии кишвар ба таври фарохтар таъмин карда шавад. Дар асл низоми хуби давлатдорӣ дар шароити имрӯз бидуни иштироки фаъолонаи ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ дигар наметавонад пурсамар бошад. Ин яке аз падидаҳои мусбат дар раванди умумии ҷаҳонигардонӣ ва воқеияти нави замони мост. Дар ҳамин қарина, СҒД метавонанд ба ҳайси беҳтарин ҳамкорон ва ҳамёрони давлат дар низоми давлатдории муосир нақши муҳимеро анҷом диҳанд.

Дар таҳаввулоти таърихии ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва созмонҳои ғайридавлатӣ (СҒД) дар Тоҷикистон се марҳилаи асосиро метавон муайян кард:

1. Марҳилаи барқарорсозии пас аз низоъ ва вокуниши башардӯстона (1990 - ибтидои солҳои 2000)

Аввалин иттиҳодияҳои ҷамъиятии дохилӣ баробари истиқлолияти кишвар пайдо шуданд, аммо рушди босуръати онҳо пас аз имзои Созишномаи умумӣ дар бораи барқарорсозии сулҳ ва ризоияти миллӣ дар соли 1997 ба амал омад. Дар ин марҳила ҷомеаи шаҳрвандии Тоҷикистон бо дастгирии бузурги молиявӣ ва методологии донорҳои байналмилалӣ (СММ, САҲА, USAID ва Бунёди Оғохон) рушд кард. Вазифаҳои асосии созмонҳои ғайридавлатии навбунёд вокуниши башардӯстона, тақсимоти кумаки ғизоӣ, барқарорсозии гурезагон, оштии миллӣ ва барқарорсозии инфрасохтори харобшуда буданд. Тавре ки дар фалсафаи сиёсии сохтмони давлати пас аз низоъ дар Тоҷикистон таъкид шудааст, маҳз ҳамгироии талошҳо байни ҳукумат ва ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ имкон дод, ки бӯҳрон зуд бартараф карда шавад ва барои суботи миллӣ замина гузошта шавад.

2. Марҳилаи институтсионализатсияи ҳуқуқӣ ва рушди сохторӣ   (солҳои 2000-2010)

Бо устувор шудани вазъи сиёсӣ ва иқтисодӣ вазифаҳои созмонҳои ғайридавлатӣ аз хусусияти комилан башардӯстона доштан ба таври мунтазам ба хусусияти иҷтимоию иқтисодӣ ва ҳуқуқӣ гузаштан табдил ёфтанд. Чаҳорчӯбаи танзимкунандаи бахш фаъолона рушд мекард. Ҳуҷҷати асосии танзимкунандаи фаъолияти муассисаҳои ғайритиҷоратӣ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон "Дар бораи иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ" (бо тағйироти соли 2007 ва иловаҳои баъдӣ) гардид, ки чаҳорчӯбаи ҳуқуқии таъсис, бақайдгирӣ ва фаъолияти созмонҳои ғайридавлатиро муайян кард. Дар ин марҳила зарурати ҳамоҳангсозии амалҳои созмонҳои гуногун ба миён омад, ки боиси таъсиси сохторҳои пуриқтидори чатрӣ гардид, ки яке аз онҳо Ассотсиатсияи миллии созмонҳои ғайридавлатии Тоҷикистон (АМСҒДТ) буд. Ассотсиатсияи миллии СҒД Тоҷикистон дар соли 2008 ба хотири муттаҳид сохтан ва ба ҳам овардани ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ дар кишвар таъсис дода шудааст, то дар амалӣ гаштани барномаҳои тақдирсози давлат ва Ҳукумати Тоҷикистон дар роҳи саодат ва шукуфоии бештари мардумони кишвар саҳми арзанда дошта бошад. Ассотсиатсияи мазкур ба як корпояи муколамаи қонунӣ ва пурсамар байни мақомоти давлатӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ табдил ёфтааст [2].

3. Марҳилаи камолоти касбӣ: ҷустуҷӯи шахсияти соҳибихтиёр ва шарикии бисёрҷанба (охири солҳои 2010 - то имрӯз)

Ҳолати кунунии ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон бо тағйироти сифатӣ тавсиф мешавад. Ин бахш аз вобастагии пурраи худ дар раванди мавҷи аввали грантҳои Ғарб дур нашуда бошад ҳам, мавқеъгири солим дар ин бобат сурат гирифтааст. Давлат ба бунёди низоми худии дастгирии ташаббусҳои шаҳрвандӣ шурӯъ кардааст. Як қадами муҳим ҷорӣ намудани механизмҳои фармоиши иҷтимоии давлатӣ буд, ки барои ҳалли масъалаҳои мубрами дохилӣ (дастгирии қишрҳои осебпазири аҳолӣ, рушди минтақавӣ, сиёсати ҷавонон) равона карда шудааст. Аз тарафи дигар, ташкил ва фаъолияти Шӯроҳои ҷамъиятии назди вазорату муассисаҳои давлатӣ ба ҳамгироии амалии давлат ва ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ мусоидат намуда, ба ташаккул ва тақвияти ҷомеаи шаҳрвандӣ ҳамчун шарики боэътимоди давлат дар таъмини амният, суботи сиёсӣ ва рушди устувор такони ҷиддӣ бахшидааст. Чунин ҳолат боиси он гардидааст, ки ҳусни тафоҳум, ҳамдигарфаҳмӣ ва дараҷаи эътиммод миёни ҷомеаи шаҳрвандӣ ва давлат ба таври назаррас боло равад.

Дар айни замон, дар шароити ҷаҳонишавӣ ва таҷдиди сохтори геополитикии Осиёи Марказӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон бо мушкилоти нав рӯ ба рӯ аст. Манзараи кунунии бахши созмонҳои ғайридавлатӣ тақрибан 3000 иттиҳодияи ҷамъиятии бақайдгирифташударо дар бар мегирад, аммо фаъолияти воқеии онҳо нобаробар тақсим шудааст. Таъминоти молӣ ҳанӯз ҳам аз мушкилоти асосии созмонҳои ғайридавлатӣ боқӣ мондааст. Дастгирии давлатӣ ва бахши хусусӣ ҳанӯз ҳам хусусияти систематикӣ ба худ касб накардааст. Хусусиятҳои асосии вазъи кунунии ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон инҳоянд:

* Тамаркузи баланд дар бахшҳои иҷтимоӣ ва экологӣ. Аксарияти созмонҳои ғайридавлатии қобили қабули тоҷик дар соҳаҳои экология, идоракунии захираҳои устувор, тандурустӣ, ҳуқуқи занон ва маориф кор мекунанд.

* Ҳамгироӣ ба стратегияҳои давлат. Созмонҳои ғайридавлатии дохилӣ бо вазорату идораҳо дар татбиқи барномаҳои дарозмуддати миллӣ, ба монанди "Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030" шарикии бештар пайдо мекунанд.

* Хусусияти дугонаи маблағгузорӣ. Бахши ғайритиҷоратии Тоҷикистон дар доираи қонунгузории қатъии миллӣ, ки ба пешгирии дахолати беруна ба корҳои дохилии давлат (аз ҷумла тартиби шаффофият ва баррасии огоҳиномаҳои хориҷӣ дар назди Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон) нигаронида шудааст, фаъолият мекунад.

Сиёсати "дарҳои боз", ки аз ҷониби Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон эълон шудааст, шароити беназирро барои фаъолияти бисёрҷонибаи байналмилалии созмонҳои ғайридавлатии Тоҷикистон фароҳам овардааст. Дар шароите, ки сиёсати хориҷии кишвар гуногунрангии муносибатҳо ва ҳифзи манфиатҳои миллиро дар арсаи байналмилалӣ талаб мекунад, мақоми ҷомеаи шаҳрвандӣ ҳамчун субъекти дипломатияи ҷамъиятӣ аҳамияти хоса пайдо мекунад. Ниҳодҳои мухталифи ҷомеаи шаҳрвандии Тоҷикистон дорои имкониятҳои назарраси истифоданашуда барои муаррифии дастовардҳои соҳибихтиёрии ҷумҳурӣ дар хориҷа мебошанд.

Ҳамин тариқ, рушди институтсионалии ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон ташаккули ибтидоии худро ба анҷом расонида, ба марҳилаи камолот расидааст. Бо даст кашидан аз модели вобастагии пурра аз донорҳои беруна дар солҳои 1990 бахши созмонҳои ғайридавлатии дохилӣ имрӯз, аз ҷумла таҳти сарпарастии Ассотсиатсияи миллии созмонҳои ғайридавлатии Тоҷикистон модели созандаи шарикии давлат ва ҷамъиятро бунёд кардааст. Чунин ҳолат ба мо имкон медиҳад баррасӣ кунем, ки то чӣ андоза ва чӣ гуна ин зарфият ва тавонмандии бузурги дохилиро бо ташаббусҳои калидии сиёсати хориҷии Душанбе ҳамоҳанг кардан мумкин аст ва ҳамчун унсури муассири "нерӯи нарми" Тоҷикистони соҳибихтиёр мавриди истифода қарор дод.

КАРИМОВ Шамсиддин,

сарходими илмии шуъбаи ШМА ва Канадаи

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,

доктори илмҳои сиёсӣ

САРЧАШМАҲО

1.     Каримов Ш. Становление и развитие гражданского общества в Таджикистане. Душанбе: «Дониш», 2023. – 370с.;

2.     Каримов Ш. Созмонҳои ғайридавлатӣ ҳамчун ниҳоди ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон. Душанбе: “Дониш”, 2024. – 284с.