Дар солҳои охир дар Ҷумҳурии Қазоқистон ба масъалаи пешгирӣ ва муқовимат ба коррупсия таваҷҷуҳи бештар зоҳир гардида, дар ин самт як қатор ислоҳоти ҳуқуқӣ, институтсионалӣ ва маъмурӣ амалӣ карда шудаанд. Аз соли 2015 сиёсати зиддикоррупсионии кишвар марҳилаи нави рушди худро оғоз намуда, равиши комплексӣ ба пешгирӣ ва бартараф намудани сабабу омилҳои коррупсия дар маркази таваҷҷуҳи давлат қарор гирифт. Бо вуҷуди татбиқи чораҳои гуногун, коррупсия то ҳол ҳамчун яке аз мушкилоти муҳими рушди давлат ва ҷомеа боқӣ монда, зарурати такмили минбаъдаи механизмҳои пешгирӣ ва муқовимат ба онро ба миён меорад.

Дар адабиёти илмӣ ва санадҳои байналмилалӣ коррупсия ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва ҳуқуқӣ баррасӣ мегардад. Тибқи ҳуҷҷатҳои иҷлосияи 34-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар соли 1979, коррупсия ба иҷро ё иҷро накардани амалҳои муайян аз ҷониби шахси мансабдор дар доираи ваколатҳои хизматии ӯ ба ивази подоши муайян ба манфиати шахси пешниҳодкунандаи чунин подош алоқаманд мебошад. Дар навбати худ, созмони байналмилалии Transparency International коррупсияро ҳамчун сӯиистифода аз ваколати ба зиммаи шахс гузошташуда ба манфиати шахсӣ шарҳ медиҳад. Ин таъриф моҳияти асосии коррупсияро ҳамчун истифодаи нодурусти мақоми давлатӣ ё ваколати хизматӣ барои ба даст овардани манфиати хусусӣ инъикос менамояд.

Таърихи ташаккул ва рушди сиёсати зиддикоррупсионии Қазоқистонро метавон шартан ба ду марҳилаи асосӣ ҷудо намуд. Ҳар яке аз ин марҳилаҳо хусусиятҳои хоси худро дошта, тағйирёбии равишҳои давлатӣ ба пешгирӣ ва муқовимат ба коррупсияро инъикос менамояд.

Марҳилаи аввал давраи солҳои 1998–2015-ро дар бар мегирад. Дар ин давра Қонуни Ҷумҳурии Қазоқистон аз 2 июли соли 1998 № 267-I «Дар бораи мубориза бо коррупсия» ҳамчун яке аз санадҳои асосии ҳуқуқии соҳаи мазкур амал мекард. Сиёсати зиддикоррупсионии ин давра асосан ба мубориза бо ҳолатҳои коррупсияи маишӣ ва бартараф намудани шароитҳое равона шуда буд, ки ба пайдоиш ва паҳншавии чунин муносибатҳо мусоидат мекарданд.

Коррупсияи маишӣ бештар дар раванди гирифтани хизматрасониҳои давлатӣ ба мушоҳида мерасид. Аз ҷумла, шаҳрвандон ҳангоми гирифтани маълумотномаҳо, ҳуҷҷатҳои расмӣ ва дигар хизматрасониҳо, инчунин дар муассисаҳои соҳаҳои маориф ва тандурустӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ метавонанд бо ҳолатҳои ришваситонӣ рӯ ба рӯ шаванд.

Бо мақсади коҳиш додани робитаи мустақими шаҳрвандон бо хизматчиёни давлатӣ ва маҳдуд намудани имкониятҳои ба вуҷуд омадани муносибатҳои коррупсионӣ, дар кишвар принсипи «як равзана» ҷорӣ карда шуд. Ин механизм имкон дод, ки шаҳрвандон хизматрасониҳои заруриро дар як марказ дастрас намоянд ва шумораи марҳилаҳои маъмурии гирифтани хизматрасонӣ коҳиш дода шавад.

Дар марҳилаи минбаъда раванди рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ густариш ёфт. Як қатор хизматрасониҳо, аз ҷумла гирифтани маълумотномаҳои гуногун, ҳуҷҷатҳои тасдиқкунандаи шахсият, бақайдгирии соҳибкорӣ ва дигар хизматрасониҳои давлатӣ ба шакли электронӣ гузаронида шуданд. Ташаккули низоми «ҳукумати электронӣ» яке аз воситаҳои муҳими кам намудани робитаи мустақими шаҳрвандон бо хизматчиёни давлатӣ ва, дар натиҷа, коҳиш додани хавфҳои коррупсионӣ гардид.

Марҳилаи дуюми сиёсати зиддикоррупсионии Қазоқистон аз соли 2015 оғоз гардид. Дар ин давра принсипҳо, механизмҳо ва самтҳои асосии сиёсати давлатӣ дар соҳаи муқовимат ба коррупсия бозбинӣ карда шуданд. Яке аз санадҳои асосии ҳуқуқии ин марҳила Қонуни Ҷумҳурии Қазоқистон аз 18 ноябри соли 2015 № 410-V «Дар бораи муқовимат ба коррупсия» мебошад.

Қонуни мазкур барои гузариш аз равиши асосан репрессивӣ ба модели комплексии пешгирии коррупсия заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард. Дар доираи ин равиш на танҳо ошкор ва ҷазо додани ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ, балки муайян ва бартараф намудани сабабҳо ва шароитҳои ба пайдоиши онҳо мусоидаткунанда аҳамияти махсус пайдо намуданд.

Дар марҳилаи нав масъалаи коррупсияи маишӣ ҳамоно яке аз самтҳои муҳими сиёсати зиддикоррупсионӣ боқӣ монд. Ҳамзамон, ба муқовимат ба коррупсия дар соҳаи фаъолияти соҳибкорӣ, хариди давлатӣ таваҷҷуҳи бештар зоҳир гардид. Хусусан, хавфҳои коррупсионӣ ҳангоми гузаронидани хариди давлатӣ, бастани шартномаҳо ва тақсимоти маблағҳои давлатӣ мавриди таваҷҷуҳи мақомоти дахлдор қарор гирифтанд.

Ҳамин тариқ, сиёсати муосири зиддикоррупсионии Қазоқистон тадриҷан аз модели асосан ба ошкор намудани ҳуқуқвайронкуниҳо нигаронидашуда ба модели пешгирикунанда ва комплексӣ гузашт. Дар ин раванд на танҳо чораҳои ҷазодиҳанда, балки пешгирии хавфҳои коррупсионӣ, баланд бардоштани сатҳи шаффофият ва ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ аҳамияти муҳим пайдо намуданд.

Дар Ҷумҳурии Қазоқистон барои пешгирӣ ва муқовимат ба коррупсия механизмҳои гуногуни ҷавобгарии ҳуқуқӣ пешбинӣ шудаанд. Вобаста ба хусусият ва дараҷаи ҳуқуқвайронкунӣ метавон масъулияти интизомӣ, маъмурӣ ва ҷиноятиро ҷудо намуд.

Масъулияти интизомӣ барои вайрон намудани талаботи одоби хизматӣ, маҳдудиятҳои зиддикоррупсионӣ ва дигар талаботи марбут ба хизмати давлатӣ татбиқ карда мешавад. Чунин чораҳо метавонанд вобаста ба хусусияти ҳуқуқвайронкунӣ аз огоҳӣ ва танбеҳ то қатъи муносибатҳои меҳнатӣ расанд.

Масъулияти маъмурӣ барои як қатор ҳуқуқвайронкуниҳои марбут ба коррупсия, аз ҷумла баъзе ҳолатҳои вайрон намудани маҳдудиятҳо ва талаботи муқаррарнамудаи қонунгузорӣ пешбинӣ шудааст. Меъёрҳои ҷавобгарии маъмурӣ вобаста ба навъи ҳуқуқвайронкунӣ ва ҳолатҳои мушаххаси он татбиқ карда мешаванд.

Масъулияти ҷиноятӣ нисбат ба кирдорҳои дорои дараҷаи баланди хавфнокии ҷамъиятӣ татбиқ гардида, яке аз воситаҳои муҳими муқовимат ба ҷиноятҳои коррупсионӣ мебошад. Қонунгузории ҷиноятии Қазоқистон барои як қатор ҷиноятҳои коррупсионӣ ҷазоҳои гуногун, аз ҷумла ҷарима ва маҳрум сохтан аз озодиро пешбинӣ менамояд. Барои шахсоне, ки барои баъзе ҷиноятҳои коррупсионӣ маҳкум шудаанд, инчунин маҳдудиятҳои дахлдор дар мавриди ишғоли мансабҳои муайян пешбинӣ шуда метавонанд.

Яке аз унсурҳои муҳими сиёсати муосири зиддикоррупсионии Қазоқистон ташаккули фарҳанги «таҳаммулнопазирӣ нисбат ба коррупсия» мебошад. Моҳияти ин принсип дар он ифода меёбад, ки коррупсия набояд ҳамчун падидаи муқаррарӣ ё қобили қабул дар муносибатҳои иҷтимоӣ ва давлатӣ пазируфта шавад.

Масъулияти ҳуқуқӣ вобаста ба ҳолатҳои пешбининамудаи қонун метавонад нисбат ба шахсе, ки пора мегирад, шахсе, ки онро медиҳад ва инчунин миёнарав татбиқ гардад. Ҳамзамон, истифодаи ваколатҳои хизматӣ барои ба даст овардани манфиати шахсӣ метавонад ба фаъолияти муассисаҳои давлатӣ ва эътимоди ҷомеа ба мақомоти давлатӣ таъсири манфӣ расонад.

Индекси дарки коррупсия (Corruption Perceptions Index — CPI) яке аз нишондиҳандаҳои маъруфи байналмилалии арзёбии дарки коррупсия мебошад, ки аз ҷониби Transparency International таҳия ва нашр мегардад. Ин нишондиҳанда сатҳи дарки коррупсияро дар бахши давлатӣ аз ҷониби коршиносон ва намояндагони соҳибкорӣ арзёбӣ мекунад ва бояд аз омори мустақими ҷиноятҳои ба қайд гирифташуда фарқ карда шавад.

Тибқи маълумоти Transparency International дар Индекси дарки коррупсия барои соли 2025 Қазоқистон 38 хол гирифта, дар байни 182 кишвар ҷойи 96-умро ишғол кардааст. Ин нишондиҳанда метавонад ҳамчун яке аз манбаъҳои муқоисаи байналмилалӣ истифода шавад, аммо барои арзёбии ҳамаҷонибаи вазъи коррупсия зарур аст, ки он дар якҷоягӣ бо омори миллӣ ва дигар нишондиҳандаҳои иҷтимоию иқтисодӣ таҳлил карда шавад.

То қабули низоми нави институтсионалӣ вазифаҳои ошкор намудан, пешгирӣ ва қатъ намудани ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ дар доираи ваколатҳои худ ба як қатор мақомоти давлатӣ, аз ҷумла прокуратура, мақомоти амнияти миллӣ, корҳои дохилӣ, мақомоти даромадҳои давлатӣ, полиси ҳарбӣ ва дигар сохторҳои дахлдор вогузор карда мешуданд.

Бо ислоҳоти соли 2015 дар низоми давлатӣ мақоми махсусгардонидашудаи муқовимат ба коррупсия мавқеи муҳим пайдо намуд. Дар давраи минбаъда Агентии Ҷумҳурии Қазоқистон оид ба муқовимат ба коррупсия ҳамчун мақоми махсусгардонидашуда дар соҳаи мазкур фаъолият намуда, ба масъалаҳои пешгирӣ, ошкор ва қатъи ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ машғул гардид.

Фаъолияти мақомоти зиддикоррупсионӣ тадриҷан танҳо ба ошкор намудани ҷиноятҳо маҳдуд нашуда, самтҳои пешгирӣ, таҳлили хавфҳои коррупсионӣ, ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ ва ҳамкорӣ бо ҷомеаро низ фаро гирифт.

Дар сиёсати муосири зиддикоррупсионӣ мафҳумҳои поквиҷдонӣ, шарикӣ ва пешгирӣ аҳамияти махсус доранд. Тақвияти ин самтҳо метавонад барои баланд бардоштани сатҳи иштироки шаҳрвандон дар муқовимат ба коррупсия, рушди фарҳанги ҳуқуқӣ ва таҳкими эътимоди ҷомеа ба институтҳои давлатӣ мусоидат намояд.

Тибқи маълумоти Кумита, дар давраи солҳои 2009–2019 дар Қазоқистон дар самти шумораи ҷиноятҳои коррупсионӣ тамоюли коҳишёбӣ мушоҳида гардидааст. Дар ин давра шумораи нисбатан зиёди ҳолатҳои коррупсионӣ дар соли 2009 ба қайд гирифта шуда, нишондиҳандаи камтарини ҳолатҳои ришваситонӣ ба соли 2015 рост омадааст. Коҳиши назарраси шумораи ҳолатҳои ба қайд гирифташуда дар соли 2015 метавонад бо тағйироти куллӣ дар сиёсати давлатӣ, равишҳо ва механизмҳои муқовимат ба коррупсия дар Қазоқистон алоқаманд бошад. Маҳз дар ҳамин давра барои такмили низоми институтсионалии муқовимат ба коррупсия ва таҳкими фаъолияти мақомоти махсусгардонидашуда дар ин самт заминаҳои зарурӣ фароҳам оварда шуданд.

Дар сохтори ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ ҳолатҳои гирифтан ва додани пора, инчунин сӯиистифода аз ваколатҳои мансабӣ мавқеи назаррас доранд. Аз ин рӯ, пешгирии ришваситонӣ на танҳо вазифаи мақомоти давлатӣ, балки масъалаи муҳими ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ низ мебошад.

Тибқи маълумотҳо, дар моҳи июни соли 2026 дар Қазоқистон 125 ҳуқуқвайронкунии коррупсионӣ ба қайд гирифта шуда, ҳаҷми зарари расонидашуда 4,7 миллиард тенге арзёбӣ шудааст. Аз ҷумла:

Ø 97 ҳолати ришваситонӣ;

Ø 9 ҳолати қаллобӣ;

Ø 8 ҳолати сӯиистифода аз ваколатҳои мансабӣ;

Ø 7 ҳолати азонихудкунӣ ё тасарруфи маблағ;

Ø 3 ҳолати сохтакории хизматӣ;

Ø 1 ҳолати баромадан аз ҳадди ваколатҳои мансабӣ.

Ин маълумот нишон медиҳад, ки ришваситонӣ дар сохтори ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ мавқеи назаррас дорад. Бо вуҷуди ин, ҳангоми таҳлили чунин маълумот бояд давраи мушаххаси оморӣ нишон дода шавад, зеро рақамҳои ҷудогона бидуни муайян намудани сол ва манбаи расмӣ имконияти муқоисаи дурустро маҳдуд мекунанд.

Мушкилоти асосӣ ва роҳҳои такмили сиёсати зиддикоррупсионӣ

Мубориза бо коррупсия танҳо бо ошкор намудани ҳолатҳои ришваситонӣ, ҷазо додани шахсони гунаҳкор ё таъсиси мақомоти махсус маҳдуд намешавад. Коррупсия падидаи мураккаб буда, сабабҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ, ҳуқуқӣ ва институтсионалӣ дорад. Аз ин рӯ, муқовимат ба он бояд хусусияти комплексӣ дошта бошад.

Яке аз самтҳои муҳим ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ мебошад. Ин раванд бояд аз марҳилаҳои аввали таълиму тарбия оғоз гардида, дар муассисаҳои таълимӣ, ҷойи кор ва муҳити иҷтимоӣ идома ёбад. Баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқӣ ва ташаккули муносибати таҳаммулнопазир нисбат ба ришваситонӣ метавонад дар пешгирии коррупсия нақши муҳим дошта бошад.

Самти дигари муҳим такмили қонунгузорӣ ва механизмҳои татбиқи он мебошад. Қонунгузории зиддикоррупсионӣ бояд ба тағйироти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ мутобиқ карда шуда, механизмҳои ошкор намудани хавфҳои коррупсионӣ, назорати манфиатҳои шахсӣ, шаффофияти хариди давлатӣ ва ҳисоботдиҳии мақомоти давлатӣ мунтазам такмил дода шаванд.

Рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ низ яке аз воситаҳои муҳими коҳиш додани хавфҳои коррупсионӣ ба ҳисоб меравад. Кам намудани робитаи мустақими шаҳрвандон ва хизматчиёни давлатӣ, шаффоф намудани равандҳои маъмурӣ ва истифодаи технологияҳои рақамӣ метавонанд имкониятҳои сӯиистифода аз ваколатҳои хизматиро маҳдуд намоянд.

Ҳамчунин, иштироки ҷомеаи шаҳрвандӣ, воситаҳои ахбори омма ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ дар пешгирӣ ва ошкор намудани коррупсия аҳамияти муҳим дорад. Таъмини дастрасӣ ба иттилоот, баланд бардоштани шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ ва ҳимояи шахсоне, ки дар бораи ҳолатҳои эҳтимолии коррупсия хабар медиҳанд, метавонанд самаранокии сиёсати зиддикоррупсиониро тақвият бахшанд.

Хулоса

Ҳамин тариқ, сиёсати зиддикоррупсионии Ҷумҳурии Қазоқистон дар давоми солҳои охир таҳаввулоти назаррасро аз сар гузаронидааст. Агар дар марҳилаи аввал таваҷҷуҳи асосӣ ба мубориза бо коррупсияи маишӣ ва ҷазо додани ҳуқуқвайронкуниҳои ошкоршуда равона шуда бошад, дар марҳилаи муосир равиши комплексӣ ва пешгирикунанда аҳамияти бештар пайдо кардааст.

Қабули қонунгузории нави зиддикоррупсионӣ, ташаккули мақомоти махсусгардонидашуда, рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ, таҳлили хавфҳои коррупсионӣ ва рушди фарҳанги зиддикоррупсионӣ аз ҷумлаи самтҳои муҳими сиёсати муосири Қазоқистон ба ҳисоб мераванд.

Дар баробари ин, мавҷудияти коррупсия дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷамъиятӣ нишон медиҳад, ки барои ҳалли ин масъала танҳо чораҳои ҷазодиҳанда кофӣ нестанд. Зарур аст, ки чораҳои ҳуқуқӣ бо ислоҳоти институтсионалӣ, баланд бардоштани шаффофият, рушди хизматрасониҳои электронӣ, таҳкими назорати ҷамъиятӣ ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон ҳамоҳанг карда шаванд.

Самаранокии сиёсати зиддикоррупсионӣ дар ниҳоят аз он вобаста аст, ки то кадом андоза давлат метавонад на танҳо ба оқибатҳои коррупсия вокуниш нишон диҳад, балки сабабҳо ва шароитҳои ба пайдоиши онро ба вуҷудоваранда пешакӣ муайян ва бартараф намояд. Аз ин рӯ, ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва зиддикоррупсионӣ, баланд бардоштани масъулияти мақомоти давлатӣ ва иштироки фаъоли ҷомеа бояд ҳамчун унсурҳои муҳими сиёсати дарозмуддати зиддикоррупсионӣ баррасӣ шаванд.

ҚУРБОНЗОДА Фарида,

ходими илмии шуъбаи ИДМ – и

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ